Spring til indhold

Samling af gamle danske Love udgivne med Indledninger og Anmærkninger og tildels Oversættelse. Bd. 1,1 Lex Scaniæ antiqua latine reddita per Andream Sunonis, archiepiscopum Lundensem

Tilføj links
Fra Wikisource, det frie bibliotek

Paa S. Deichmanns (forhen Gyldendals) Forlag, trykt hos C. C. Løser Kjøbenhavn


Samling af gamle danske Love udgivne med Indledninger og Anmærkninger og tildels Oversættelse. Bd. 1,1 Lex Scaniæ antiqua latine reddita per Andream Sunonis, archiepiscopum Lundensem.pdf Samling af gamle danske Love udgivne med Indledninger og Anmærkninger og tildels Oversættelse. Bd. 1,1 Lex Scaniæ antiqua latine reddita per Andream Sunonis, archiepiscopum Lundensem.pdf/10 Titelside-156

Dette værk er ikke beskyttet af ophavsret i Danmark, da ophavsmanden døde senest 31. december 1955. Det er ikke beskyttet efter amerikansk ophavsret, da det blev udgivet før 1. januar 1931.


Samling af gamle danske Love udgivne med Indledninger og Anmærkninger og tildeels med Oversættelse af Dr. J. . A. Kolderup-Rosenvinge, Meblem af den Kongelige Direction for Universitetet og be lærbe Stoler og af Directionen for Pastoralseminariet, ord. Professor i Lovkyndigheden veb Kjøbenhavns Universitet, extraordinair Assessor i hoiesteret, Nidder af Dannebroge og Dannebrogsmand. Første Deels første Afdeling. Kjøbenhavn. Paa J. Deichmanns (forhen Gyldendals) Forlag, trykt hos E. C. Løser. 1846. 7410 VB Prime Side:Samling af gamle danske Love udgivne med Indledninger og Anmærkninger og tildels Oversættelse. Bd. 1,1 Lex Scaniæ antiqua latine reddita per Andream Sunonis, archiepiscopum Lundensem.pdf/11 Lex Scaniæ antiqua latine reddita per Andream Sunonis, archiepiscopum Lundensem. Med Indledning og Anmærkninger udgivet af Dr. 3. 1. A. Kolderup-Rosenvinge, Medlem af ben Kongelige Direction for Universitetet og de farde Stoler og af Directionen for Paftoralseminariet, ord. Professor i Lovkyndigheben ved Kjøbenhavns Universitet, extraordinair Assessor i Højesteret, Ribber af Dannebroge og Dannebrogsmand. 107 Kjøbenhavn. Paa J. Deichmanns (forhen Gyldendals) Forlag, trykt hos E. C. Loser. 1846. Side:Samling af gamle danske Love udgivne med Indledninger og Anmærkninger og tildels Oversættelse. Bd. 1,1 Lex Scaniæ antiqua latine reddita per Andream Sunonis, archiepiscopum Lundensem.pdf/13 Fortale. Efter hvad jeg i Fortalen til min Udgave af Kong Valdemar den Andens Jydske Lov eller venne Lovsamlings 3die Deel har anført, tør jeg haabe det tilstrækkelig retfærdiggjort, at Udgaven af Samlingens første Deel maatte udsættes i længere Tid, saa at det 2det, 3die, 4de og 5te Bind bleve udgivne før det første. Vanskeligere turde det maaskee falde mig at retfærdiggjøre, at Udgivelsen af denne Deel har beroet saa længe, efterat den 3die er udkommen; men til min Undskyldning kan det vel tjene, at andre Arbejder have optaget min Tid og at i det mindste nogle af dem vidne om, at jeg ikke har ladet mine retshistoriske Undersøgelser hvile. At jeg har besluttet mig til at udgive Anders Sunesens Værk over den Skaanske Lov særskilt som den første Afdeling af Samlingens første Deel og ikke udsat Udgivelsen, indtil den Skaanske Lov og Valdemars Sjellandske Lov tillige kunde udkomme, har sin Grund i min paa Erfaring grundede Frygt for Opsættelser. Dersom det turde ventes, at Sagkyndige vilde yttre sig over min Bearbejdelse af Andres Sunesen, vilde en saadan Bedømmelse udentvivl kunne blive gavnlig for Udgivelsen af Skaanske Lov, og det var da en aabenbar Vinding, at Sunesen udgives særskilt. Da jeg iøvrigt i det Væsentlige har fulgt samme Fremgangsmaade ved denne Udgave, som ved de øvrige gamle Loves, har jeg her intet andet at bemærke, end at jeg har anbragt de Anmærkninger nedenunder Terten, som jeg ellers plejede at give plads efter Texten, deels fordi Varianterne til Sunesen optage mindre Rum, deels fordi Læserne udentvivl ville finde det beqvemmere at have Anmærkningerne strar ved Terten. At jeg efter Indledningen har optaget den Biographie af Andr. Sunesen, som vor højst fortjente, neppe tilbørlig paaskjønnede Historieforsker, den for tidlig bortkaldte Biskop Peter Erasmus Müller, har udgivet i Aaret 1830, haaber jeg vil finde Bifald, da denne Biographie, der er udkommet som Program til en Bispevielse, ikke er synderlig bekjendt og vistnok foran det Værk, som sikkrer Sunesen Udødelighed, er paa sin rette Plads. Jeg har ikke villet oversætte denne Biogra phie for ikke at berøve Forfatterens Stiil dens Ejendommelighed. At jeg har meddeelt en Udsigt over Capitlernes Følge i Skaanske Lov og hos Andr. Sunesen, vil udentvivl være tjenligt til at bedømme Begges Forhold til hinanden. Til Slutning findes et Register over de sjeldnere latinske Ord og Udtryk, som forekomme hos Sunesen og hvorom Oplysninger ere meddeelte i Anmærkningerne ligesom og en Ungivelse af de enkelte gamle danske Ord, som findes i Terten. Lyngby i September 1846. Kolderup-Rosenvinge. Indledning. 1. Om Forholdet mellem Skaanske Lov og Anders Sunesens Værk. Ligefra den Tid, da Hvitfeld først bragte Anders Sunesens Værk for Lyset og indtil Schlegel skrev sine Anmærkninger til den anden Udgave af Kofoed Anchers Lovhistorie (1807), var det den almindelige Mening, at Sunesen havde oversat den danske Tert af Skaanske Lov, men dog behandlet den med megen Frihed, hvorfor man ogsaa sædvanlig kaldte den en Paraphrase af den Skaanske Lov. Først Schlegel gjorde i sine Anmærkninger (*) opmærksom paa, at den Notits, hvormed det Lundske Haandskrift sluttes: liber legis, quem Dominus Andreas &c. composuit ad utilitatem totius terre, indeholdt den Erklæring, at det var Sunesens originale Arbejde, og at derimod de Ord paa Hvitfelds Titelblad: Leges provinciales terræ Scaniæ ante annos 400 latine reddita per Andream Sunonis, hidrøre fra Hvitfeld og maatte staae tilbage for det Vidnesbyrd, som hiint gamle Haandskrift aflægger, hvilket Schlegel endog kalder offi: cielt, fordi det har tilhørt Lunde Stift. Denne Mening har Schlegel senere i hans Afhandling om de gamle Danskes Retssædvaner og Autonomie (i Vidensk. Selsk. philosoph. og histor. Afhandlinger 3. Deel) yderligere udviklet og antager som Undersøgelsens Resultat, at den danske Tert af den Skaanske Retsbog er yngre end Anders Sunesens Skrift (S. 122), ligesom han troer, at man af en Sammenligning mellem begge vil skjønne,„at den danske Samler ikke har været synderlig op: lyst, da man paa nogle Steder ikke faaer ret Mening ud af den danske Tert uden ved at jevnføre denne med den egentlige Original, Anders Sunesens Skrift“ (S. 118), hvorfor han ogsaa S. 121 siger om den danske Text, at den er et yngre og derhos heel maadelig udført Foretagende. Som Grunde for sin Paastand, foruden den ovenfor anførte Notits i det Lundske Haandskrift, der formentlig vilde være aabenbar upassende, dersom Sunesen havde indskrænket sig til at levere en paraphraserende Oversættelse af en allerede eristerende Lovsamling, paaberaaber Schlegel sig endnu følgende: 1) at Sunesen ikke nævner nogen ældre Lovsamling, som han har benyttet; 2) at han paa flere Anchers saml. Str. I. 127 jvf. I. 77 Not. Steder taler som den, der selv har samlet Vedtægterne og i Tvivlstilfælde umiddelbart raadført sig med erfarne Mænd, og 3) at en Sammenligning mellem den danske Tert og Sunesens Arbejde baade viser, at den danske Terts Forfatter har holdt sig saa nær til Sunesen som muligt, og til: lige, at den umulig kan være Originalen, da det paa nogle Steder er højst vanskeligt at faae Me ning deri, uden ved Sunesens Hjelp. Hvad (*) nu den første Grund angaaer, saa kan dog den Omstændighed, at Sunesen ikke har citeret sine Kilder, ingenlunde bevise, at han ingen har benyttet, og endnu mindre, at der ingen var til paa hans Tid, som han kunde have benyttet. Naar Sunesen paa enkelte Steder omtaler Retssædvaner og tillige anfører, hvad der efter de forstandigste Mænds Mening var det rigtige eller hvil ken nyere Praris der havde afløst den ældre, saa maa det bemærkes, deels at der i den danske Text forekomme Steder af lignende Beskaffenhed, deels at saadanne Yttringer naturligvis ikke kunne berettige til den Slutning, at Sunesen skulde have øst sit hele Skrift af egen Erfaring eller af Samtale med erfarne Mænd, uden at have havt en dansk Tert af Loven for sig. Ved at sam menholde et af disse Steder, Sunesen IV. 12, med Lovens IV. 15-17 vil man udentvivl tydelig skjønne, at Loven er ældre, da den refererer de forskjellige Meninger om Virkningen af Lavhævd og Skjødning uden at afgjøre, hvilken der er den rigtige, hvorimod Sunesen udtrykkelig erklærer om den ene, at den er „communi assensu plurium approbatum“ (ivfr. Not. 11 til S. 36). Var den danske Tert skreven efter Anders Sunesens Værk, vilde det være forunderligt, at om en saa vigtig Gjenstand ikke blot Sunesens Bemærkning var bleven overseet af Forfatteren, men at denne ogsaa skulde have været ganske uvidende om den gjeldende Praris; hans Uvished er derimod let at forklare, naar han antages at have skrevet i en ældre Tid, hvori Praris endnu ikke havde fire: ret sig. Paa samme Maade forholder det sig med Lovens IV. 11-13 (**) sammenholdt med A. Sun. IV. 10, hvor Loven anfører de forskjellige Meninger om den Ret, der tilkommer Ejeren af Huustoften mod dem, som eje Udlodderne, uden at afgjøre, hvilken der er den rigtige; men Sune: sen siger udtrykkelig, at den Mening, at udlodderne ikke kunde vindes tilbage af Huustoftens Ejer, „tanquam magis favorabilis (nemlig for den fri Omsætning og Afhændelse) communis consensus promeruit confirmationem.“ Naar Schlegel endelig antager, at en Sammenligning mellem Sunesens Bærk og den danske Text af Skaanske Lov skulde godtgjøre, at denne umulig kan være Originalen, fordi det skal være synligt, at den danske Text slutter sig saa nær som muligt til Sunesen og at den paa nogle Steder er uforstaaelig uden hans Hjelp, saa troer jeg paa det bestemteste at maatte modsige, at en Sammenligning leder til dette Resultat. Hverken findes der paa noget Sted i den Skaanske Lov Spor til, at den skulde være oversat af Latin, tvertimod er Spro- (*) Det Folgende er tildeels tidligere meddeelt i en Anmeldelse af Schlegels Afhandling i Maanedsskrift for Literatur IV. S. 38 ff. men her videre udviklet. (**) Naar Schlegel S. 118 citerer Sf. L. IV. 2 er det fermodentlig en Trykfejl for IV, 12. get vel saa godt, som i nogen af vore øvrige Love, og heller ikke har det været mig muligt at opdage Steder, der bære Præg af, at Sunesens Arbejde kunde have været den danske Samler bekjendt. Det vilde vist nok være uforklarligt, om den formeentlige danske Oversætter og Compilator, der efter Schlegels Mening skal have skilt sig saa slet ved sit Arbejde, dog skulde have havt Skjønsomhed og Dygtighed nok til at fuldføre et Værk, der fra først til sidst er ægte Dansk, uden at Sproget nogensteds røber, at en latinsk Tert har ligget til Grund, og uden at der nogensteds er bleven den mindste Levning tilbage af den lærde Erkebiskops ikke faa, af den romerske Ret laante, Forklaringer og Argumentationer. At der i den Skaanske Lov ere mange Steder, som uden Andr. Sunesens Bistand vilde være vanskelige at forstaae, er vist nok, og vi maa højligen glæde os over, at han deels ved sine Forklaringer, deels ved sin latinske Oversættelse af gamle danske Ord har oplyst, hvad der i vor Tid vilde være mørkt og uforstaaeligt; men netop disse hans Forklaringer ere for en stor Deel Beviser paa, at han har havt ældre Lovstykker for sig, dem han som en lærd Mand har villet commentere, hvor de syntes ham at trænge dertil, især hvor den Skaanske Lovgivning væ. fentlig afveeg fra den romerske f. Ex. i Materien om hævd. Schlegel mener, at den Omstændig hed, at adskillige Steder hos Andr. Sunesen mangle i den danske Tert, skulde være et Beviis for dennes yngre Alder, da man havde villet gjøre Samlingen saa praktisk som muligt og derfor udeladt, hvad der ikke mere var gjeldende (*), og det kan ikke nægtes, at mange af Sunesens Indledninger til adskillige Materier og flere Argumentationer eller udførlige Forklaringer af Ord eller Indretninger maadelig vilde passe sig i en allene paa praktisk Brug beregnet Lovsamling, f. Er. hans Indledning til Materien om Manddrab (V. 1), om Markfreden (IX. 1), eller hans Betragtninger over Ildens Gavnlighed og Skadelighed (XIV.) eller over Landboforholdene (XVII. 1), hans mathematiske Definition af Stjeppemaalet eller hans Beskrivelse af Skjødningsceremonierne (IX. 13) og de forskjellige Slags Jernbyrd (VII. 15) o. fl.; men det er klart, at Spørgsmaalet ikke er, om saadanne Stykker egnede sig til udeladelse af en for Praxis beregnet Lovsamling, eller ikke, men Spørgsmaalet er: om Mangelen af disse Stykker i den danske Text kan bevise, at denne er nyere og at de deraf virkelig ere udeladte, eller om de ikke meget snarere maa betragtes som Tillæg af Sunesen til en ældre dansk Text, som han forefandt. Jeg har allerede bemærket, at der ikke er noget Spor til, at der har ligget en latinsk Tert til Grund for den danske eller at en saadan er bleven benyttet; derimod er det paa den anden Side tydeligt nok, at Sunesen har følt sig bunden ved en dansk Tert, hvori han dog saavidt muligt af og til har søgt at bringe en mere systematist Orden tilveje. Naar man betragter Materiernes Orden hos Sunesen og i Loven, sporer man vel i det Hele en vis Sammenhæng mellem Materierne, men dog atter store Spring. Vi see saaledes først: Arve og Familieretten afhandlet (i 1-3 Bog), dernæst Ejendomsretten til Jord i den 4de (*) Jvfr. Schlegels Afhandl. om den Skaanske og gamle Sjell. Lovs Alder i Kof. Anchers saml. Str. I. 250- 251 med hans Note i den ovenfor cit. Afhandling S. 120. Bog, Manddrab og Legemsbeskadigelser i den 5te; hermed forbindes i den 6te Læren om Trælle, fordi det skulde vises, hvorledes der maatte bødes for Drab og Beskadigelser, tilføiede af og paa Trælle; men herved iagttager dog Sunesen, at han afhandler den hele Drabsmaterie paa eet Sted, nemlig i 5te Bog, og derfor finder man hvad der staaer i Sk. L. VI. 5 om Drab begaaet af en Træl, hos Sunesen allerede i V. 10, og ligeledes hvad der findes i St. E. V. 31 og Vl. 1 om den dræbte Træl, hos Sunes. i V. 9. Da Sunesen, ligesom Loven, er kommen til at afhandle Drab og Beskadigelser paa Trælle i 6te Bog, gaaer han i det andet Capitel over til at omtale Beskadigelser paa Dyr og derved ogsaa til at afhandle det Tilfælde, hvor man uberettiget rider en Andens Hest, hvilket Loven derimod har bragt i en mindre passende Forbindelse (IX. 10) med hemmeligt Drab paa anden Mands Kreature (IX. 9). Med den 7de Bog, som handler om Tyveri, staae de følgende 5 Bøger i en nogenlunde naturlig Forbindelse, da de angaae allehaande med Ejendomsretten og Indgreb i samme beslægtede Gjenstande: den 8de Bog om Vrag, den Ide om Markfred, den 10de og 11te om Skovfred, den 12te om Fiskeri og Møller. Naar nu herefter følger den 13de Bog om Løsagtigheds- Forseelser og den 14de om Ilosvaade, fynes her Forbindel sen aldeles at slippe; af hvad der siges i Slutningen af 14de Bog om Brydens Forhold til Jorddrotten under en opkommen Ildsvaade, tages Anledning til at afhandle Materien om Bryder i den 15de Bog, hvilke atter afbrydes i den 16de, fordi Brydeforholdet synes at have bragt paa Ideen at melde noget om Gjeldsforhold i Almindelighed, samt om Laan og Gjemme, indtil den 17de at: ter vender tilbage til Landboforholdene ved specielt at afhandle Fæstecontracter. Sammenligner man imidlertid den Orden og Følge, hvori vore Provinciallove have fremstillet de enkelte Retsmaterier, turde det dog vise sig, uagtet al tilsyneladende Uovereensstemmelse og Planløshed, at i det mindste visse Materier ere afhandlede i Sammenhæng og i en bestemt Følge, skjøndt man jevnlig har tilladt sig at afbryde den ved at indskyde en eller anden Gjenstand, som tilfældigviis var bleven omtalt (*). Saaledes vil man finde, at de alle begynde med at afhandle Arve- og Familie retten, i St. 2. 1-3 Bog, Vald. Sjell. 1 B., Eriks Sjell. 1ste Bog, Jydske 1ste Bogs 1-31 Cap.; derpaa følge Bestemmelserne om Jordejendomme, i Skaanske Lov 4de B., og i I. L. I. 32-58, og i disse to Love dernæst den hele Criminalret (de øvrige skandinaviske Loves Manhelgebalk) s. St. 2. 5te, 6te og 7de Bog, J. L. 2den Bog og III. 21-37 (**); i de fjellandske Love er der blot den Forskiel, at Criminalretten afhandles først (Bald. Sjell. 2den Bog til det 42 Cap.; (*) Herpaa har ogsaa Prof. Wilda i hans lærde Værk: Das Strafrecht der Germanen. palle 1842 S. 59-60 gjort opmærksom. (**) Naar Jydske Lov begynder den 3bie Bog med Materien om Leding, som den afhandler i 20 Capitler, inden den igjen vender tilbage til Criminalretten, kan dertil neppe findes anden Grund, end at det sidste Capitel i 2den Bog (Cap. 115) ender med at omtale den, som stjæler i Leding. J 3die Bog efter det 37de Cap. findes en langs storre Mangel paa Sammenhæng; umiddelbart efter Capitlet om Hoer afhandles Materien om Bier, Kostebodssed, Sjelegave m, m. Eriks sjell. L. 2den Bog til det 52 Cap.) og siden Materien om Jordejendomme (V. Sjell. L. II. 47 til III. 11, Eriks Sjell. L. 3die Bog.) Jeg har ved disse Bemærkninger villet antyde, at der udentvivl i de ældste Samlinger af Retsvedtægterne i de danske Provindser har hersket en vis Overeensstemmelse i Anordningen af Indholdet, og der er saaledes ingen Grund til at antage, at Andr. Sunesen har indordnet de gamle skaanske Retssætninger i et af ham opfundet System, som en senere Forfatter skulde have udført paa dansk; tvertimod viser Sammenligningen mellem Sunesens Arbejde og den danske Text, at Sunesen har holdt sig til denne, men vel tilladt sig enkelte Afvigelser og jevnlig bestræbt sig for at vise Materiernes Sammenhæng eller virkelig tilvejebragt den ved at samle hvad der fandtes adspredt paa forskjellige Steder i den danske Text; see, foruden hvad der ovenfor er anført om Drab, V. 19, 22, 23, 24, 26, VI. 1, 4, VII. 4 (ivfr. med St. 2. VII. 7 og 10) VII. 5 (jvfr. med St. L. VII. 8 og 14) IX. 4, 6, 7, XI. 5. Jøvrigt maa jeg henvise til den Udsigt over Capit lernes Følge Loven og hos Sunesen, som jeg har meddeelt, der tjener til at vise, hvor ofte han har fundet sig foranlediget til i det Enkelte at forlade Lovens Orden. Hvad de Lovbestemmelser angaaer, som findes hos Sunesen, men savnes i den danske Tert, da betragtede Kof. Ancher (*) dem som Tillæg af Sunesen, hvorved han havde suppleret Lovbogens Mangler; men Schlegel antager, som ovenfor erindret, at de med Flid ere udeladte af den danske Tert, og søger i disse Udeladelser et Beviis for den yngre Oprindelse af denne Text. Det første af disse Steder er III. 6 hos Sunesen, hvor han omtaler Værgemaalets Bestyrelse og siger, at Børnegodset enten kan tages i Fællig eller af Værgen modtages efter Vurdering; det andet er V. 19, hvor han opregner endeel Forbrydelser som Ubodemaal, hvilke enten slet ikke omtales i Loven eller der straffes mildere; dernæst hvad der indeholdes i VI: 12, 13 og 14de om bortflygtede Trælle og i samme Bogs 16de Capitel om jus postliminii; fremdeles hvad der anføres i XIV. B. om Skjeppemaalet og endelig i Slutningen af XVI. 1ste Cap. Bemærkningen om Transport af Pant til Brugelighed. Da det er umuligt at angive, paa hvilken Tid de anførte Lovbestemmelser ere vedtagne, er det klart, at der af den Omstændighed, at de findes hos Sunesen, men savnes i den danske Tert af Skaanske Lov, aldeles intet kan sluttes, om denne eller Sunesens Arbejde er ældst. Det eneste af hine Steder, som maaskee kunde begrunde en Slutning, er V. 19; men denne Slutning vilde netop være til Fordeel for den Mening, at den danske Tert er ældre, da dette Sted hos Sunesen opregner endeel Forbrydelser, som udentvivl først i senere Tider bleve henregnede til Ubodemaal, hvorfor ogsaa nogle af dem nævnes i det Stykke om Bothlös mal, der findes i endeel Haandskrifter som et Tillæg til Skaanske Lov (**). Iblandt disse Forbrydelser fortjener navnlig Bortførelse af anden Mands Ægtefælle, Moder, Søster eller Datter at bemærkes, der anføres som Ubodemaal, (*) Samlede Skr. 1. 80-81, jvfr. Schlegels Note S. 251. Jofr. min Netshistorie § 158 og § 160 Note g. skjøndt Voldtægt efter Skaanske Lov XIII. 4 fun er 40 Marks Sag, hvilket Sunesen felv beretter III. 4; at Straffen i senere Tider er forøget og ikke nedsat, er vel udenfor al Tvivl, hvilket ogsaa stadfæstes ved at sammenholde de analoge Bestemmelser om Voldtægt i den gamle Slesvigske Stadsret Cap. 2 og 12 med Jydske L. II. 16, da hiin fastsætter 40 Marks Bøder, men denne Fredsforbrydelse (jvfr. Thord Degn Art. 97); i de nyere Stadsretter f. Er. den nyere Slesvigste stiger Straffen endog til Livsstraf. Schlegel erindrer fremdeles (S 123.), at St. £. I. 9 og XIII. 9 vise, at ægteskabsstilsmisser skete for den geistlige Domstol, hvorimod det af Sunesens XIII. 3 skal kunne sees, at de endnu ikke paa hans Tid vare henlagte under geistlig Jurisdiction, da han formeentlig omtaler det som noget, der burde skee. Men da Sunesen ligesaa udtrykkelig i I. 5 omtaler Skilsmisser, der finde Sted jure divino, som Staanske Lov gjør det i det anførte Parallelsted I. 9, indsees det let, at Schlegels Slutning er grundet paa en urigtig Forudsætning. Naar han endelig bemær ker, at dersom Skaanske Lov ikke var skreven senere, end paa Valdemar d. 2dens Tid, vilde det være upassende, at Loven i VI. 4, naar den taler om et Lovbud, som beviisligen er givet af denne Konge, bruger det ubestemte Udtryk: en Koningh wil at loghum hauæ &c. saa er det en aabenbar Misforstaaelse; thi Loven siger ikke: en Konge vil have det erkjendt som Lov osv. men: End Kongen (an Konungh &c.) Det staaer endnu tilbage at omtale den ovenfor anførte Notits i det Lundske Haandskrift, som indeholder, at Sunesen har forfattet sit Værk til hele Provindsens Gavn (liber quem composuit ad utilitatem totius terre). Schlegel synes at lægge mest Vægt paa Udtrykket composuit og mener at denne Efterretning vilde være aldeles upassende, dersom Anders Sunesens hele Fortjeneste indskrænkede sig til at have leveret en paraphraserende Oversættelse af den danske forhen bekjendte Lovtert“. (S 116.). Men at Udtrykket composuit skulde sige mere, end at Sunesen var Værkets Forfatter, eller som det nu vilde hedde: at han har skrevet det, vil neppe nogen indrømme; udentvivl har det sin gode Grund, at man heller brugte Ordet eomponere end scribere om Forfatteren, fordi Afskriveren (scriptor) i Middelalderen egentlig sagdes at skrive. Større Betydning kunde man maaskee være tilbøjelig til at lægge i Drdene: ad utilitatem totius terra; thi var der allerede en dansk Lovtert, hvorledes kunde man da anslaae dette Arbejdes Nytte saa højt? Men uden at tale om, at vi ikke vide, fra hvem denne Notits hidrører, er det dog vel klart, at et Arbejde, som Sunesens, der er saa rigt paa Forklaringer og Angivelser af Lovens Grunde, meget vel kunde siges at være forfattet til Nytte og Gavn for hele Skaane, skjøndt denne Provinds var i Besiddelse af en paa Dansk forfattet Lovsamling. Sunesens Værk har netop som et vigtigt Fortolk ningsmiddel betydelige Fortrin for den gamle danske Text, i det Sunesen jevnlig fremstiller Netten i dens historiske Sammenhæng og Udvikling, see f. Ex. II. 4, III. 7, V. 3, 5, 13, 19, 23, VI. 9, og paa andre Steder angiver Lovgrundene, hvorved han fornemmelig tager Hensyn til Billighed equitas naturalis III. 5, 7, V. 6 in fine, XI. 1, 5, XII. 1, XVII. 3, eller til Fornuftens Fordringer (ratione svadente) III. 2, V. 23 (in fine), IX. 5, eller til det borgerlige Samfunds Tarv (utilitas communis) IV. 1, IX, 1, 6 (humanæ societatis liberalitas) X. 2. Inden jeg slutter disse Bemærkninger, hvorved jeg troer, at Schlegels Paastand, at den dans ske Tert er yngre end Anders Sunesens Skrift maa ansees for at være gjendreven, og at det derimod maa antages som bevist, at Sunesen har havt en dansk Tert for sig, der i det Væsent lige har været overeensstemmende med den, som indeholdes i vore ældste og bedste Haandskrifter, skal jeg endnu hidsætte et Par Capitler til Sammenligning; jeg vælger dertil det første Cap. i 1ste Bog og V. 21; det forekommer mig næsten, som om man tydelig kan see af det første Capitel, at Arbejdet i Begyndelsen har kostet Sunesen mere Møje end senere, da han har havt Øvelse som Oversætter og Commentator; hans Stiil er her aabenbar mere stiv, tvungen og sammentrukken, end den siden bliver, da den i Almindelighed er let og naturlig. A. Sun. I. 1. Marito defuncto sine liberis, si se uxor ipsius asserat inpregnatam, ob spem future sobolis indivise debet hereditati cum suo legitimo defensore xxti septimanarum spacio previdere. Quo transacto tempore, si veracium matronarum, intuentium ventrem ipsius, testimonio, spem future prolis inanem fuisse, constiterit, omnia, que in hereditate sunt mobilia, uel se mouentia, uel immobilia, precio tempore matrimonii comparata, equis sunt partibus dividenda, medietate heredes defuncti proximos cum prediis, que propria ipsius fuerant, et uxorem altera cum suis prediis contingente; probatione per duorum testimonium et duodenum ab adversario nominatorum XII de probantis progenie iuramentum, affirmanti, non neganti, natum post uiri obitum procreatum, seu adeptum baptismatis sacramentum, seu parenti supervixisse, si supra aliquo istorum casuum oriatur questio, incumbente, non uxore, sed ipsius defensore iurisiurandi religionem exhibente. Skaan. L. I. 1. Far man kunu oc dör han för en hun far barn oc sigher hun oc hænnæ frændær, at hun ær med barnæ, tha skal hun sitia i eghen bægiæ there uskift tiuku uker oc tilse math sinæ wæriande. ær hun ey math barne oc ær thær gothæ quinna witni til, tha skifftæs eghn theræ, hus oc bolfæ oc köpæiorth, halft hænnæ oc halfft bondæns aruum, annær iorth gange til rættæ aruæ. I. 2. Sigher mother oc hænnæ frændær, at barn war föt æfter fathur oc netæ fæthrinis frændær, tha skal mothers wærianda witæ med twigie manne witni oc tolf næfndom mannum i kyni sinu, at barn war föt; bithiæ sik swa guth hiælpe, at thet barn war föt med naghl oc næsæ oc med huth oc har oc fic sin christindom oc skal therfore arf standæ. I. 4. Dör kunæ ok lewær barn æftir oc wardær skialnad, hwilkit there længer lifthi, barn ællær modær, ællær um them skil um at barn fic christindom, tha ær then nærmær at witæ, at theæt fic christindom æn hin ær gen mælær ok at that yuærlifdi sina modær ællær fadur oc fic sin cristindom. then skal næfnæ ær sac sökær.

    • A. Sun. V. 21.

In tribus tantum casibus potest quis pro iniquo consilio conueniri, puta, si reus deferatur, ut ille, de cujus morte agitur, ipsius consilio fuerit interfectus; aut quod funiculo ignominiose consilio ipsius quis ligatus; aut quod ad invadendum possessiones alicuius injuste et diripiendum bona ipsius dives et prepotens inductus fuerit, cui non esset tutum resistere aut propter generis claritatem aut officii dignitatem, qualem hetwarthe man in lingva patria nominamus. In primo casu novem marcis reatum consilii emendabit aut accusationi tres iuramentorum obiiciet duodenas. In utroque posteriori casu aut tres marcas persolvet aut duodeno se negabit dedisse consilium iuramento. Sk. L. V. 28. do Far man sar ællær bardaghæ ællær afhog, aldrigh ma rade sac ginæs at manne liuande, æn at manne flotum, um rade sac gifs, böte hin ær sac ær giuin ni marc, um han æer sandær fore. ællær han dyli med threm tyltum, um han ær uskyldær. Sætær man bast oc band ofna annan man, böte hanum thre marc ællær dyli med tyltær ed. radær man uskylt hedwarda man innan annars ed, böte thre marc, ællær dyli meth tyltær ed. ey scal man fore flere mal swara rada sac, ey fore fæ stolit hældær æn fore andra sac. Spørges om Tiden, da Sunesen forfattede sit Værk, da ere vi ikke istand til at angive den synderlig nøjere, end da Schlegel skrev sin Undersøgelse om den Skaanske og den gamle Sjellandske Lovs Alder (*). Han antager, at det maa være skrevet mellem 1204 og 1222 (**); tidligere end 1204 kan det ikke vel være skrevet, da det ikke er troeligt, at Saro, som i dette Aar dedicerede Sunesen sin Historie, og i denne Dedication omtaler hans Fortjenester, skulde have forbigaaet et saa vigtigt Arbejde med Tavshed; og sildigere end den Tid, da Jernbyrd blev afskaffet i Skaane, kan Værket heller ikke være forfattet, og Schlegel antog den Gang efter Stjernhøøk, at dette var skeet i Aaret 1222. Senere har Schlegel i sin Afhandling om de gamle Danskes Rets: sædvaner S. 121 rettet det sidste Tidsmærke til 1216, da det paa Conciliet i Lyon blev forbudet Geistligheden at indvie det glødende Jern eller Bandet til Bandprøven. Biskop Müller har i sin Biographie af Sunesen anført flere Grunde, per gjøre det sandsynligt, at Sunesen ikke kan have begyndt fit Arbejde, førend i Aaret 1206, ligesom han og antager, at det maa have været fuldendt inden 1215, i hvilket Nar Pavens Forbud mod Jernprøven blev givet paa det Lateranensiske Kirkemøde (***). (*) Indført i Kof. Anchers saml. jur. Str. 1. 220-275. (**) Anf. St. S. 242. (***) See Cap. 9. X. ne clerici (III. 50.) II. Om Haandskrifterne. Det Arne-Magnæanske Pergaments-Haandskrift Nr. 37 i Svart, som er lagt til Grund for denne udgave, indeholder flere forskjellige Lovstykker, skrevne med forskjellige Hænder, ældre og nyere, men udentvivl har Haandskriftets første Halvdeel, som indeholder Anders Sunesen og den Skaanske Kirkelov paa dansk, oprindelig udgjort et selvstændigt Heelt og er først senere indbundet med de øvrige Lovstykker i det stærke Bind af tykt Egetræ, overtrukket med Læder (*); herfor tale ogsaa de Ord, som findes paa den første Side, skrevne med en gammel Haand: Istud legisterium est sedis Lundensis; imidlertid er det dog tvivlsomt, om de første 6 Blade i Bogen, hvoraf det allerførste har den ommeldte Paaskrift, have hørt til den oprindelige Lovsamling; Pergamentet er kjendelig lysere og udentvivl nyere, og jeg skulde troe, at de først ere indsatte ved Bogens Indbinding; paa det andet Blad findes det Stykke om hemmeligt Skriftemaal, som jeg har ladet aftrykke i min Afhandling i Videnskabernes Selskabs historisk-philosoph. Skrifter 7de D. S. 17; dernæst er indført med nyere Haand Kong Frederik den Førstes Odenseste Reces fra 1527, og derpaa begynder Anders Sunesens„antique leges Scanie“, hvilken Overskrift dog er med nyere Haand. Saavel Sunesens Værk paa 52 Blade med røde Capiteloverskrifter, som Kirkeloven paa 32 Blad (saaledes som den er trykt i den af Thorkelin besørgede Udgave af de gamle Kirkelove) ere skrevne med en gammel Haand, der vel turde være fra Slutningen af det 13de Aarhundrede, eller ikke meget længe efter den Tid, da Kong Christopher den Første lod omsende Afskrifter af den Skaanske Kirkeret. Over Kirkeloven findes med nyere Haand:„Hic incipit iuris tradicio, que dicitur guz ræt, statuta de rebus ecclesiasticis et clericum (clericorum?) et laycos (laicorum?) danico sermone composita, ut eo melius ab omnibus intelligatur.“ Paa den næstsidste Side af Kirkeloven staaer paa Foden med en smuk gammel Haand: haui that skanunga ærliki mææn, toco withær oræt aldrigh æn. Paa det sidste Blad af Kirkeloven findes nogle Notitser nedskrevne med nyere Haand: „Nota: prima distinctio istius libri continet jus hereditarium, capita XLIX. Secunda distinctio jus terre, capita XXXVI. Tertia distinctio jus homicidii. Een mark guld ær VIII mark sölff i joord, XXIV mark sölff ær een stureshaffnæ; halff annen stureshaffna gör eet fult bool. Eet bool giffuer XXIV örtighæ skyld och thet ær VIII öræ joord. XXXVI mark sölff æer eet fult booel.“ Herefter følger med langt nyere Haand: 1) den gamle latinske Oversættelse af Jydske Lov; 2) et Register over Capitlerne i Anders Sunesen med Overskrift: Registrum primi legisterii. Capitlerne ere ved hver Snees betegnede med et nyt Bogstav og det fidste (det 145de Gap.): si dominus noluerit habere, anføres saaledes med h. v. 3) Nogle korte (*) Jndenpaa Bindet staaer en „Taxa ecclesiarum ad scolam Rothnebyensem annuatim“, sem er fortsat overs paa det første Blad. (Nothneby, nu Runneby, i Medalstad perred i Bleking). - Bemærkninger om crimen læsæ majestatis, uddragne af Lex Julia majestatis. 4) Bemærkning om Fredkjøb, Mandebod og Kjøb:,,Nota: eet ret skanisk Fritköp er XXVI skaniske marc oc XXVI skaniske öre. Item ret mandzbot XXX skaniske marc. Item owerbot XXVI skaniske marc oc XVI öre, V engilske i ören. Natura emptionis et vendicionis est, ut sicut rei empte damnum pertineat ad emptorem, sic et commodum; nam commodum ejus esse debet, cujus est periculum. Institutiones e. t. 4) Juramentum Regis Christierni, det er Kong Christian d. Førstes i Aaret 1449 aflagte Eed. 5) Den gamle Gaardsret. 6) Bemærkninger om Vejrliget. 7) Opregning af forskjellige Prioraters Indtægter i England, Tydsk land, Castilien, Portugal c. 8) Kong Christian d. 1stes Løfte til Sverrigs Indbyggere, dersom de vilde tage ham til Konge. 9) Kong Christophers Forordning om crimen læsæ majestatis (Rof. Anchers Lovhist. II. 549). 10) Erik Glippings Forordning af 1282. 11) Et Brudstykke af Anders Sunesens Statuta synodalia. 12) Et Brudstykke af Kong Christopher d. 2dens Haandfæstning. 13) Obligatio nobilium Scaniæ super defensione ecclesiæ Lundensis 1380 (f. Suhms Danmarks hist. XIV. 519). 14) Taxa beneficiorum juxta stilum cancellariæ Romanæ. 15) Nicolai archiepiscopi Lundensis chronica episcoporum Lundens. (Script. R. Dan. VII. 621). Jeg har allerede bemærket, at den Haand, hvormed Sunesens Værk og den Skaanske Kirkelov ere skrevne, er meget ældre end de forskjellige Hænder, fra hvilke de øvrige Lovstykker hidrøre. Haanden er smuk, fast og tydelig; Skriveren har hyppig betjent sig af Abbreviaturer, men som ikke ere vanskelige at dechiffrere; hvad enten han har skrevet efter Dictat, eller havt et andet Haandskrift for sig, kan han ikke frikjendes for at have paa mange Steder gjort sig skyldig i grove Skjødesløsheder. I det jeg ellers nøjagtig har ladet Haandskriftet aftrykke og troet at skylde dets unægtelige ælde ogsaa at burde bevare dets Orthographie, har jeg dog ikke optaget i Terten hvad der var aabenbar Fejlskrift, men bemærket det i Noterne, hvor jeg ligeledes altid har anført Haandskriftets Læsemaade, naar jeg har fundet grundet Anledning til at optage en anden i Terten; dette har i Særdeleshed været Tilfældet, hvor samtlige øvrige Haandskrifter og Hvitfelds Udgave gjøre Udslaget mod en Læsemaade i Haandskrifterne, som ellers ikke har Grunde for sig. Paa enkelte Steder har jeg indskrænket mig til i Noterne at betegne ved udmærket Stiil den Læsemaade, jeg har anseet for den rigtige. Haandskriftet har ingen Inddeling i Bøger, men kun i Capitler, hvis Tal med nyere Haand er bemærket i Randen, stundom ovenover. Siden er, saalangt som Sunesen og Kirkeloven rækker, tospaltet med et lidet Num mellem begge Spalter, der ligesom Linierne ere betegnede ved fine Ridser; den meddeelte Skriftprøve indeholder een Spalte. Initialerne ere røde, ligesom Capiteloverskrifterne; undertiden er ogsaa i Terten et eller andet stort Bogstav udmærket ved en gjennemtrukken rød Streg, uden at dette dog altid betegner et nyt Afsnit; sjelden bruges Tegnet skrevet med rødt Blæk til at betegne et Ophold. Der bruges allevegne Punkter, ingen Commata, men da Interpunktionen, ligesom Brugen af store Bogstaver er meget vilkaarlig, har jeg ved Tertens Aftrykning ikke dertil taget Hensyn. Hvad Haandskriftets Orthographie angaaer, kan bemærkes, at a yderst sjelden forekommer, men istedetfor skrives næsten overalt e, saasom predium for prædium, equus f. æquus, que, mortue, sue, filie, precauere, etate, questio etc. v bruges sjelden, men istedetfor dette Bogstav u, som uicinus, diuidendum, mouentia, uendicare, uulgaris; omvendt findes undertiden v for u, som vnde. e bruges hyppig for t, som solacium, doccius, eciam, stulticia, justicia, sentencia; om: vendt finder man prouintie (S. 27), contumatia (S. 129). d findes stundom i Slutningen af Ordene istedetfor t, som capud, velud. Forunderlig er Brugen af h foran o i adskillige Ord, baade latinske og danske, som hora, honus for ora og onus, hornomme, hotholbönder f. ornom, otholbönder; paa et enkelt Sted mangler derimod h, hvor det burde findes, ypoteca f. hypotheca (S. 110, 133), ypotenuse f. hypotenuse. Bogstavet i er hverken forsynet med Streg eller Prik; det lange f bruges i Fleng baade i Begyndelsen, Midten og Slutningen af Ordene, t. Er. siquif, exactorif, juf, proficiffens etc. Det med L. betegnede Haandskrift er en liden Qvart, skreven paa Papir, som for ikke længe siden er funden i den Grevelig Holsteinske Manuskriptsamling paa Lethraborg, med den urigtige Titel paa Ryggen af Bindet, som bærer Holsteins Mærke J. L. H.: Sv. Agonis versio legis Scan. lat. Paa det første Blad findes ingen anden Overskrift end det første Capitels Overskrift: De ventre in possessionem mittendo. Af dette Blad mangler et lidet Stykke nedentil, iøvrigt er Haandskriftet vel conserveret; det bestaaer af 98 Blade, og ender paa det sidste Blads første Side, paa hvis Midte Anders Sunesens Skrift sluttes, med den bekjendte Forordning om Jernbyrds Afskaffelse i Skaane paa Latin, hvoraf dog Slutningen mangler; maaskee har Haandskriftet oprindelig indeholdt flere Lovstykker, hvorom intet kan afgjøres, da det i nyere Tid er indbundet. Det er mærkeligt, at Haandskriftet aldeles ikke har Capiteltal, ligesaalidet som Inddeling i Bøger; derimod ere Capiteloverskrifterne i Almindelighed understrøgne med rødt Blæk, ligesom Capitlernes Begyndelsesbogstaver ere skrevne paa samme Maade. Sidetal og Berfaler mangle. Haanden er ret tydelig; Abbreviationer hyppige. Det er vanskeligt at afgjøre, naar det er skrevet; jeg skulde dog være tilbøjlig til at antage, at det ikke er meget yngre end fra Begyndelsen af det 15de Aarhundrede. Heri er ogsaa Hr. Conferentsraad Werlauff enig, som venskabelig har gjort mig opmærksom paa, at Tallene overalt angives med Ord, og ikke med vore arabiske Chiffre, hvilke først i Midten af det 15de Aarhundrede ere brugte i vore Haandskrifter (ivfr. Kof. Anchers Fortale til Lovhist. 1ste Deel og Gatterer: elementa artis diplomaticæ p. 74). I alle Tilfælde synes et godt gammelt Haandskrift at have været dets Grundlag. Det med A. betegnede Haandskrift er en Papirscoder blandt det store kongelige Bibliotheks Manuskripter (Cod. Reg. Nr. 3125. 4to), som indeholder nyere Affkrifter fra forskjellige Hænder; den bestaaer af 884 Qvartsider, hvoraf dog kun 869 ere beskrevne. Erik Krabbes Navn († 1564) findes skrevet inden i det røde Skindbind og paa det første Blad staaer: „sum Johannis Thomæi Ripensis“ (d.e. den bekjendte Psalmedigter Hans Thommesen, Sognepræst til Frue Kirke + 1573). Den indeholder 1) Anders Sunesens Værk, som begynder med Tabula primi libri fra Side 11-220; 2) Kong Eriks Forordning for Barre-Herred; 3) med en anden Haand: Den Skaanske Loubogh, udsat paa ret danske aff Erasmo Jensen, som var Byskriffver y Istedt (stad) och siden offuerseet rettet och forbedret och y mange Steder forøget effter adskillige gamle Loubøger. Sammeledis och tilgjort en besynderlig Taffle eller Register, i huilken man letteligen kand finde uden stoer umaghe alt huis mandt iLouen begierindes er att vide, aff Henrik Smyth i Malmøe Anno MDXLIX.“ (Forfatteren af Lægebogen). Derefter 4) et alphabetisk Register S. 229-298 og en kort Angivelse af Bøgernes Indhold (S. 302); en lignende Tavle over den ny Kong Valdemars Lov i 3 Bøger, Register til Kong Eriks Lov 3: Forordninger. 5) Nogle gamle Ords Forklaring S. 306-330. 6) Montens Forklaring S. 330-335. 7) Et Stykke med Overskrift: „Hvorledes skiftes skal efter dem, som ingen Børn have“, hvori Kong Hans's Privilegium for Kjøbstæderne citeres og Arvebed endnu erkjendes. 8) Det Stykke om Borgen og Forløfte, som jeg har aftrykt under Rigens Ret Art. 31 til 36 og Tillægget i Anmærkningen til S. 36. 9) Formular for at tilbyde Mandebod (omtrent som den i Suhms Samlinger I. 2 Hæfte S. 106). 10) Et Par Stykker af Christian d. 3dies Reces af 1547. 11) Kong Erik Glippings Forordning om Huusfred. 12) En gammel Eedsformular, forskjellig fra Frederik d. 2dens (S. 351-352). 13) Forklaring af gammel Mont. 14) Skaanske Lov med Valdemars Fortale, deelt i 7 Bøger (S. 355-603). 15) Kong Valdemars ny Lov i 3 Bøger med Slutningen af Jydske Lovs Fortale (d. e. Arvebogen, som udgiør 1ste Bog, Orbodemaal til Cap. 16, 2den Bog, og Orbodemaal Cap. 16-42 3die Bog. 16) Forordningen om Jernbyrd med Titel af Kong Baldemars Reces, og de Lovstykker, som findes i Hadorphs Udgave af den Skaanske Lov S. 67-69. 17) Kong Eriks Lov af 1284. 18) Den Skaanske Kirkelov. 19) Den højeste Waterret paa dansk (S. 766) med Tafle. 20) (med en anden Haand) Ordinantie for Huusarme i Kjøbenhavn Aar 1553. 21) Kong Hans's Brev om Fiskeriet i Skaane. 22) Landstingsdom om Tjenere paa anden Mands Gods 1531 *). 23) Nogle Artikler for Bagere er det sidste Stykke. Hvad nu angaaer Afskriften af Sunesen, som findes i dette Haandskrift, da kan den vel kaldes yderst flet, og det er paa mange Steder kjendeligt, at Skriveren aldeles ikke har været bekjendt med det Sprog, han har afskrevet, hvorom mange af de af dette Haandskrift anførte Varianter ville give mere end tilstrækkeligt Beviis. Imidlertid har jeg dog ikke undladt at medtage Varianterne, da vi have en saa stor Mangel paa Haandskrifter. Flere end de tre nævnte Haandskrifter har jeg ikke kunnet opdage. Thi vel findes der et Haandskrift paa Kongens store Bibliothek blandt de Uldalske Manuskripter (Nr. 7, Fol.), som blandt andre Lovstykker ogsaa indeholder Anders Sunesen; men dette er kun en Afskrift af Hvitfelds Ud- (*) See Udvalg af gamle Domme I, 45. gave, og det Haandskrift i det brittiske Museum, der i fin Tid har tilhørt det Cottonske Bibliothek, omtalt af Suhm i Danmarks Hist. IX. 565, er gaaet tabt ved den store Ildebrand i London 1727 (*). Valget mellem de tre Haandskrifter kunde ikke være tvivlsomt, naar der spurgtes om, hvilket der burde lægges til Grund. Det Arne-Magnæanske, som er det eneste paa Pergament, er aabenbart det ældste og har ved at have tilhørt den Lundske Bispestol ogsaa et Slags officiel Charakter, uagtet det ingenlunde er frit for Urigtigheder. Ogsaa Schlegel havde til Hensigt, at lægge dette Haandskrift til Grund for den af ham paatænkte Udgave (**). Det er klart, at Hvitfeld ikke har havt det Arne-Magnæanske Haandskrift for sig, men heller intet af de andre, da han udtrykkelig siger, at hans Haandskrift var en gammel Membran, men han klager over, at den paa mange Steder var depravate scriptum“, hvorfor han har foretaget sig Rettelser og Forbedringer. Paa denne Maade kunde Hvitfelds Udgave vel træde istedet for et fjerde Haandskrift, naar man kun var vis paa, hvad han har forefundet, og hvad han har lagt til af sit eget. Man kunde spørge, om ikke maaskee Hvitfelds Membran kunde have ligget til Grund for Papirsaffkrifterne L. og A., da hans Læsemaader ofte stemme overeens med disse. Men ved nærmere Undersøgelse viser det sig, at hans Udgave snart stemmer med den ene, snart med den anden, og ingenlunde følger nogen af dem. Hvitfeld kunde synes mest at nærme sig til A., naar man bemærker, at Tillægget i IV. 17 (S. 41), som savnes baade i det Arne-Magnæanske Haandskrift og i L., findes i begge; at de ligeledes begge have den Overskrift XIII. 3, som mangler i det Arne-Magnæanske Haandskr. og i L.; at de ogsaa stemme overeens i Overskriften af VII. 4; at de fremdeles stemme overeens i at be: gynde den 11te Bog med Capitlet om Bier, hvis Overskrift ogsaa begge have tilfælleds; at A. ligesom Hvitf. i IV. 8 har originem habuisse istedet for duxisse og i XIII. 6 har ambut istedetfor sætis ambut o. m. fl. St. Men paa den anden Side staaer i A. det 3die Cap. foran det 2det, som hos Hvitfeld har denne Plads, ligesom i de andre Haandskrifter; i III. 1 er en længere Overskrift end i H. og Tillægget i IV. 8 i A. findes ikke i H. Man finder endogsaa paa enkelte Steder saadanne Læsemaader i A., der snarere kunde antyde, at denne Coder var en Afskrift af den Arne-Magn. Membran, i det de synes at være opstaaede ved en urigtig Læsning, som t. Er. i VII. 8 (S. 91, Not. 15), hvor der i vort Haandskrift istedetfor compareat staaer comparere at; i A. comparere aut; i VII. IX. (Not. 10) har Haandskriftet noti ā (noticiam), men A. noti aut; i VIII. 1. Hoffr. diuturniorum (for diuturnior), og A. diuturnorum. Ogsaa i. X. 2 stemme A. og vort Haandskrift overeens ihenseende til Ordet convenientia, hvor H. og L. have conniventia; i XV. 3 ligeledes ihenseende til det urigtige deficiet accusatio iftedet for deficiat accusato. (*) See Schlegel om de gl. Danskes Retssædvaner S. 116. (**) See anf. St. III. Om Hvitfelds Udgave. Denne udgave, som var færdig fra Hvitfelds Haand d. 12te November 1589, udkom i det følgende Aar under Titel: Leges provinciales terræ Scaniæ ante annos 400 latinæ redditæ per Andream Sunonis, Archiepiscopum Lundensem. Hafniæ impressit Laurentius Benedictus. Anno Domini MDXC. Bogen er en liden Svart, bestaaende af 14 Ark (upaginerede) foruden Fortalen. Kofoed Ancher mener (saml. Skr. 1. 125), at der i det samme Uar ere udkomne to Oplag hos den samme Bogtrykker eller i det mindste under hans Navn, hvilket skal kunne sees „foruden andet af Erratis corrigendis, hvoraf findes ulige flere i det ene Oplag end i det andet.“ Schlegel har derved bemærket, at det udentvivl er een og samme Udgave, men at Hvitfeld har ladet det sidste Blad, hvorpaa Rettelserne (Errata corrigenda) findes, omtrykke, da han fandt flere Fejl at anmærke end der i Førstningen vare anførte. Det er et besynderligt Tilfælde, at blandt de Exemplarer af Hvitfelds Udgave, som endnu ere i Behold, neppe findes noget, som indeholder den af Ancher paapegede Uovereensstemmelse i de angivne Trykfejl. I det mindste ere de 3 Exemplarer, som findes paa Kongens store Bibliothek, Universitetsbibliothekets Eremplar, de to Exemplarer, som Hr. Kammerherre Oldenburg ejer, to, som tilhøre dhrr. Etatsraad V. Jacobsen og Professor Larsen, og mit eget, alle ganske overeens stemmende. Imidlertid kan det vel ikke omtvivles, at Kofoed Ancher maa have feet eet eller flere afvigende Eremplarer, og jeg skulde da være tilbøjlig til at antage den af Schlegel angivne Forklaring for den rigtige, da det er aldeles usandsynligt, at man i hine Tider skulde i eet Aar have foranstaltet to Udgaver af samme Værk. Denne udgave hører nu til Sjeldenheder, og Schlegel beretter efter Sjøborg, at den neppe findes i Sverrig. Allerede af denne Grund maatte dens Varianter ansees for at burde bevares, og jeg har i nærværende Udgave betegnet den med H. Men jeg har ogsaa ovenfor bemærket, at Hvitfeld har havt en Membran at lægge til Grund for sin Udgave, som nu er forsvunden og forskjellig fra dem, vi have i Behold, og at derfor hans Udgave paa en Maade kan betragtes som et Haandskrift. At Hvitfelds Arbejde ikke er frit for Mangler og stundom røber Skjødesløshed, er vist nok; man sammenligne til Erempel III. 5; da vi imidlertid ikke længer have det Haandskrift, han har brugt, og han selv klager over dets slette Beskaffenhed, kan man ikke fælde nogen sikker Dom over Udførelsen af hans Arbejde, og vi maa altid paaskjønne hans Fortjeneste, at have bragt Sunesen for Lyset. Da Hvitfelds Udgave er en saa stor Sjeldenhed, har jeg anseet det for passende her at aftrykke hans Fortale, saa meget mere, som den indeholder endeel Bemærkninger om vore Provindsialloves Alder, der vel ikke kunde holde Prøve, men i flere Henseender ere af Vigtighed, om ikke af anden Grund, saa fordi de vise, hvor usikker selv Rigets Kantsler og første Historieskriver har været i sine anskuelser om Landets Love. Hvitfelds Udgave er siden optagen i Westphals Monumenta cimbrica IV. 2029 ff., men uden Forandring eller Tillæg. Hvitfelds Fortale til hans Udgave af Anders Sunesen. Jie motouche sapte micmai aoloob maligo nichts bulli ale mol medsing aglay si name mubashy Cum ante aliquot annos undique hic in regno investigarem de documentis et antiquitatibus, quæ ad historias Danicas ornandas et conscribendas usui esse possent, eaque de causa tam publicas quam privatorum bibliothecas lustrarem, repperi quoque vetustum hunc legum Scaniæ in membrana manuscriptum codicem, quem ante annos 400 ex danico latinum fecit Archiepiscopus Lundensis Andreas, non quidem verbum verbo reddens, sed sensum et materias sub certis titulis comprehendens. Fuit is Sunonis de Knarderup filius, pronepos ex fratre Absalonis illius, omnis ævi celeberrimi, qui Sorense monasterium condidit, ejusdemque in archiepiscopatu successor. Saxo in præfatione librorum suorum, quos eidem dedicavit, ait eum sigilli regii custodem, sive a secretis regi Canuto fuisse atque ad id doctrinæ fastigium pervenisse, quod publicam Lutetiæ professionem faceret, Sane non vulgaris doctrinæ fuisse ostendit præter hoc opus etiam aliud ipsius Hexameron siue de creatione mundi carmen heroicum elegantissimum, quod suo tempore quoque in lucem dabitur. Valdemaro 2do regi pro christianæ religionis propagatione et implantatione in Estonia belligeranti adfuit non saltem (*) ut miles, dux et consiliarius, quemadmodum et cæteri ante eum episcopi, more sæculi istius, reges in bello subsequebantur, sed etiam tanquam flamen et in istis regionibus sacrorum ordinator, unde etiam nunc apostolus apud ipsos nuncupatur. Monasterio Sorensi XIIII pagos contulit, constructisque in area inferiori nonnullis lapideis ædificiis egregie ornavit, ne et ipse de republica et religione Christiana minus sollicitus esse videretur, quam cognatus, utque hoc pacto perpetuum extaret monumentum laudis, memoriæ et parentelæ eorum. Post diuturnos tandem functionis et militiæ labores, morbo quoque incurabili accedente, archiepiscopatum resignat, solitariam vitam in insula Yfföö (**) deligens, ubi paulo post mortuus; corpus Lundiam transfertur in Beatæ Martha sacellum, ubi etiam nunc in parietis muro sepultura conspicitur. Ut vero ad præsens opus legum revertar, neque de authore plura recenseam, id qua potui diligentia revidi, nonnullis etiam in locis, ubi necessum fuit, emendavi atque restitui. Exemplar enim, quod nactus eram, multis in locis depravate scriptum erat. Ac tametsi jus hoc in multis hodie non obtineat, (*) Formodentlig en Trykfejl for solum. (**) Ife i Staane, Billandsherred.

      • quia in nonnullis articulis novis regum constitutionibus, præcipue vero Christiani 3tii

recessu, pro temporum et rerum nunc præsenti statu, immutatum atque adauctum sit, edendum tamen in vulgus putabam, ut vel hoc documento sit, illud etiam sæculum doctos homines habuisse hasque aquilonares regiones non ita barbaras, ut quorundam fert opinio, fuisse: cum tamen vicinis in locis magna ubique tum temporis fuerit barbaries, tum quoque ut exteræ nationes, (si forte has pagellas aliquo exportari contigerit) intelligant, quo jure, quibus legibus res Danorum antiquitus steterit; quin etiam ut nostrates verum et genuinum legum sensum ex hac antiquissimi authoris versione assequantur, si forte perperam hactenus leges in quibusdam intellexerunt; quo enim author propior fuit origini, legislatori et primævæ majorum institutioni atque observationi, tanto majorem veræ translationis et genuini sensus fidem retinet. Porro triplici provinciali jure in Dania utimur, alio in Scania gaudent, alio Selandi, Lolandi, Falstrii et Meones utuntur, tertio Cymbri in utraque Jutia, boreali nimirum et meridionali, qui et Slesvicensis ducatus dicitur, quod etiam jus Fioniis commune est. Verisimile autem est, introducta apud nos Christiana relligione et necdum Academia constituta, homines nostros exteras regiones, tam studiorum quam scientiæ et experientiæ causa adiisse, qui cum leges, decreta et instituta exterorum principum Christiani orbis diligenter expendissent, demumque in patriam rediissent, ubi alii episcopi, alii prælati, alii aliis conspicui dignitatibus extiterunt, eosdem tanquam primarii consilii viros authores fuisse regibus ad suam rempublicam multa transferendi atque mutuandi, quæ leges cum diversis constitutionibus comprehenderentur atque sub diversis regibus subinde emanarent, Valdemarus primus tandem, cognomento magnus, circiter annum Domini 1163 de consensu ordinum provincialium Scaniæ primus has scripto publico in ordinem redegit, ut in tanta constitutionum et edictorum varietate certum et congestum aliquod corpus exstaret, quod subditi sequerentur, retentis saltem iis legibus et consuetudinibus veterum, quæ christianis moribus inconvenientes non essent. Exstant namque constitutiones Canuti magni, Daniæ et Angliæ regis, Erici Cyprii, cognomento boni, aliorumque regum, legibus hisce multo antiquiores, ut non plane sine legibus ante vixisse manifestum sit. Valdemarus autem 2dus, Canuti frater, paternum imitatus exemplum, anno 1240 (*) cymbricas leges comitiis Vordingborgensibus protulit, præsentibus filiis Erico, Abele et Christophoro, ducibus, Uffone Lundensi, Ivaro Othoniensi, Johanne Slesvicensi, Gunaro (*) Dette Harstal findes angivet i Corrigenda; i Hvitfelds Fortale staaer 1232. Ripensi, Petro Ahrhusiensi, Gunaro Viburgensi, Johanne Burglaviensi, episcopis, cæterisque regni consiliariis. Selandicas leges alii Valdemarum secundum eodem anno, quo cymbricas condidisse, alii Erico, filio ipsius, eas adscribunt. Ego potius Valdemarum primum authorem existimaverim et errore typographi vulgus adductum, ut legislatorem Valdemarum 2dum faceret, qui eandem præfationem cymbricarum sub dato eodem tam selandicis quam scanicis præfixit, quasi Valdemarus 2dus omnibus provinciis nostris uno et eodem tempore leges dedisset, cum tamen manuscriptis in membrana antiquis codicibus præfatio prædicta desit. Falsam vero eam esse opinionem, quod Scaniæ leges uno et eodem tempore cum cymbricis conditæ sint, non tantum ex annalibus et chronologiis nostris constat (quæ habent Valdemarum 1mum anno 1163 leges Scania condidisse) sed inde etiam manifestum est, quod Uffo archiepiscopus condendis cymbricis Valdemaro 2do adfuerit, Andrea tum mortuo; non enim vertere in latinum potuisset qui ante Uffonem vixit, nisi ante Uffonis tempora extitissent. Tamen Valdemarus 2dus (cujus etiam tempora Andreas contigit) quemadmodum et Canutus, frater ipsius et antecessor, nonnullis constitutionibus jus hoc adjuverunt, quæ etiam in hunc codicem relatæ sunt, sed multo ante tempore quam cymbrica leges ederentur. Certum itaque manet, supputatione annalium facta, leges Scania 69 annis (*) antiquiores cymbricis esse. Præterea cymbricæ leges, utpote posterius conditæ, cæteris omnibus legibus provincialibus nostris præstant, tam æquitate quam forma et modo procedendi, atque, ut ita dicam, præ cæteris perfectionem quandam habent, quæ perfectio etiam Selandicis deest, quod legenti et intelligenti facile dijudicatu erit, ut vel hinc etiam adducar credere, Valdemarum I selandicarum authorem fuisse, aliàs nobis eas tam perfectas, ut sunt cymbricæ, reliquisset. Nihilominus non inficias eo, Valdemarum II easdem selandicas subditis denuo confirmasse et filium ejus Ericum in multis auxisse. Cymbrieæ ergo leges perfectione, forma et modo lites persequendi et decidendi præstant; scanica et selandicæ antiquitate illa simplici gaudent. Atque id vel maxime in Scanicis vituperandum est, quod pleræque causæ purgatione sacramentalium decidantur, cum cymbricæ leges testimonio et judicio causas evinci volunt. Omnes tamen hæ (*) Efter Sunesens egen Regning maatte der ligge 77 og iffe 69 Aar mellem den Skaanske og den Jydske Lov, dersom han ikke tidligere havde begaaet den Zeil at ansætte Jydske Lov til 1232, hvilket han først i Corrigenda har rettet (see ovenfor S. XX.), hvor han ogsaa har forandret Tallet 69 paa dette Sted til 80; men at ogsaa hans Ansættelse af den Staanste Lovgivning til Aaret 1163 grunder sig paa en Bildfarelse, hvortil dette Aarstal, som findes anført i Haandskrifterne af den Staanske Kirkelov, har forledet ham, er for længe siden oplyst af K. Ancher og Schlegel; s. Anchers saml. jur. Str. I. 78, 180 og 229-234. leges magna ex parte originem habent ex jure Saxonico, quod cuivis facile deprehendere licet, qui eas cum libro Sarenspiegel vulgo dicto contulerit. geislianos igas sup 9287 Quod siquis in uno regno tantam legum provincialium admiretur diversitatem, advertat quoque diversas provincias diversis uti consvetudinibus, ante nominatas quoque provincias sub diversis aliquando regibus vixisse, qui cum diversas leges conderent, iisque assueti essent homines, non magis illis quam moribus auitis adhærebant, adeo ut sacramento reges in singulis eorum inaugurationibus ad earum observationem adigerent. Namque ut superiora sæcula non memorem, Valdemari 1mi tempore triumviratus erat in Dania, Sveno enim Scania, Canutus Selandiæ, prædictus Valdemarus Cymbriæ imperabat, antequam, Canuto postea nefarie in convivio a Svenone occiso, Svenone a Valdemaro acie in Gratemose caso, Valdemarus solus Daniæ monarchia potiretur. Necessarium porro fuit primis legislatoribus, in quibusdam cedere consuetudini susceptæ cujusque provinciæ, quod feroces homines ævi istius, qui diversas ante leges tulerant, tam subitam innovationem vix perferre potuissent. Optandum sane esset, quoniam sub uno rege degimus, uno utimur regni senatu, unum est supremum regium forum, ad quod ultimo appellatur, unis quoque nos legibus vivere et Cymbricas tanquam præstantiores in universum obtinere, additis quæ recessu ante dicto corriguntur et aliis postea constitutionibus sancita sunt, ut perfectum juris corpus tandem extaret, quod omnibus in patulo esset. Mores nostri post tam longam cohabitationem sub unis regibus facile id deinceps tolerabunt. Nee is nunc est fervor nostrorum hominum, qui fuit istis seculis, nec ea nunc sunt tempora vel pericula, quæ antiquis legislatoribus erant pertimescenda. Adde, quod recessus Christiani III, qui in omnibus provinciis observatur, antiquis legibus in multis derogat nosque fere in maximis sub unis legibus coalescere tacite facit, quin unica auvusią impositis iis controversiis et causis, quæ hactenus alio jure decisæ essent, omnibus legitiis (*) ansa præscindi posset, quæ suboriri possent, ut vel nihil hinc incommodi, immo plus utilitatis et concordiæ ad nos redundaturum esset. Cogitaveram ego quoque initio hisce legibus nimirum Scaniæ notas adjungere, quibus in paragraphis correctionem admiserunt per recessum antedictum, quibus in articulis obsoletæ essent, postea mutato consilio privata id attentare authoritate, non accedente publica, supersedi; interim benevole Lector! his utere, fruere et vale. Ex museo nostro Tryggeveldiæ 12 Novemb. Anno 1589. (*) Udentvivl en Trykfejl for litigiis. Arnoldus Hvitfeldius. 7IZX ateivis, immunqiong ivp quis ab about steinelos inofeed e illed oila tipus olli asalt danobiv pazint zianinaitiensian Am missules ommastil and bons pail mobin Wangi dua misaol dine spring Vita Andreæ Sunonis standeni gom Archiepiscopi Lundensis. (Auctore P. E. Müller. 1830.) Inter eos, qvi olim rerum gestarum ambitu non minus de republica qvam de ecclesia nostra bene meruerunt, episcopos insignem sibi locum vindicat Andreas, natione Sialandus, Sunonis de Knardrup filius, qvi ætate Canuti Sexti et Waldemari Secundi in Dania floruit. Huic enim viro contigit, non modo gravissima negotia prudenter transigere, sed etiam eximios sui ævi historicos, Saxonem scilicet Grammaticum, Arnoldum Lubecensem et Henricum Lettum (*), rerum a se gestarum vel præcones vel testes nancisci (**). (*) Auctorem chronica Livoniæ a Grubero editæ in fol. 1740. (**) Et Saxonis et Arnoldi de Andrea testimonia sæpius deinceps citanda in ipso opusculi limine integra apponere juvat. Saxo in præfatione historiæ Danicæ hæc habet: „Cujus fatis coepti mei metam præcurrentibus, te potissimum, Andrea, penes quem saluberrimus suffragiorum consensus honoris hujus successionem sacrorumque summam esse voluit, materiæ ducem auctoremque deposco; obtrectationis livorem, qui maxime conspicuis rebus insultat, tanti cognitoris præsidio frustraturus. Cujus fertilissimum scientiæ pectus ac venerabilium doctrinarum abundantia instructum veluti quoddam coelestium opum sacrarium existimandum est. Tu Galliam Italiamque cum Britannia percipiendæ litterarum discipline colligendæque earum copiæ gratia perscrutatus, post diutinam peregrinationem splendidissimum externa scholae regimen apprehendisti tantumque ejus columen evasisti, ut potius magisterio ornamentum dare, quam ab ipso recipere videreris. Hinc ob insignium culmen meritaque virtutum Regius Epistolaris effectus officium mediocritatis limitibus contentum tantis industria operibus exornasti, ut idem postmodum amplissimæ dignitatis viris, ad eum, quem geris, honorem translatus, beneficii nomine expetendum relinqueres. Quam ob rem Scaniam tripudio dissultare compertum est, quod pontificem potius a finitimis mutuata sit, quam ex indigenis legerit; quippe quæ laudabiliter delectum egit, jucunditatem ex suffragio suo meruit. Itaque quum genere, litteris ingenioque niteas ac plebem foecundissimis doctrinæ stipendiis regas, maximum tibi gregis amorem conciliasti, susceptique ministerii partes gloriosa executionis fiducia ad laudis cu. mulum perduxisti. Et ne rerum dominium possessione usurpare videreris, amplissimum patrimonium sacris ædibus religioso liberalitatis testamento legasti, obsitasque curis opes decenter abjicere quam earum aviditate et pondere implicari maluisti. Tu item mirificum reverendorum dogmatum opus complexus, privatisque curis publicæ religionis officia anteponere avidus, pertinentium ad eam Originem duxit ex nobili prosapia Skialmonis Candidi, cujus filius Ebbo, consobrinus Absalonis archiepiscopi, pater erat Sunonis de Knardrup, qvi præcipuum in civitate locum sub regibus Waldemaro et Canuto sexto occupavit. Plures ille genuit filios belli pacisqve artibus conspicuos, qvorum Andreas noster natu secundus fuisse videtur (*). Ea ætate studiis Petri Comestoris, Petri Lombardi aliorumqve fama universitatis Parisiensis tantopere invaluerat, ut ad illam scholam ceu commune bonarum litterarum seminarium conflueret, qvidqvid hominum et studiosorum et elegantium fere universa haberet Europa. Neque defuere Dani. Illi enim, teste auctore coævo (**), hac circiter ætate, linqventes pristinam in moribus simplicitatem, non modo corpus scarlatico, vario grisio, qvin etiam purpura et bysso ornare, sed etiam mentem artibus liberalibus instruere studuerunt. Nobiliores ", ait Arnoldus,„filios suos non solum ad clerum promovendum, verum etiam sæcularibus rebus instituendos Parisios mittunt. Ubi litteratura simul et idiomate lingvæ terræ illius imbuti, non solum in artibus, sed etiam in Theologia multum invaluerunt. Siqvidem propter naturalem lingvæ celeritatem non solum in argumentis dialecticis subtiles inveniuntur, sed etiam in negotiis ecclesiasticis tractandis boni decretistæ sive legista comprobantur.“ uitton outline mesos Danorum, qvi sæculo duodecimo Parisios adierunt, princeps erat inclytus ille Absalon, qvi, ad sedem episcopalem deinde evectus, anno 1165 missis nuntiis Vilhelmum cum rerum solutionem abnuentes, salutarium consiliorum doctrina, debitis sacrorum obsequiis adegisti, veteremque divinarum ædium injuriam religioso lucri beneficio rependisti. Præterea lascivioris vitæ studiosos, intemperantiæque plus æquo viribus indulgentes, saluberrima exhortationis perseverantia ac splendidissimis frugalitatis exemplis ad honestiorem mentis habitum ab enervi mollitudine revocatos, dictisne an factis magis instruxeris, dubium reliquisti. Ita quod tuorum nulli prædecessorum aim obtinere tributum est, solis prudentiæ monitis impetrasti.“ Arnoldus Lubecensis in Chronica Slavorum lib. IV., cap. XVIII. ed. Bangerti his verbis Andream Mlaudat:,,Absaloni successit dominus Andreas, regalis aula Cancellarius, vir litteratissimus, nec minore gratia præditus. Erat autem a primo juventutis suæ tempore studiis deditus et morum gravitate ornatus. Et quum esset in negotiis regiis continue occupatus, magna tamen abstinentia se constringebat. A qua nee in Romana curia negotiis deditus temperabat, ut omni sexta feria nihil gustans crucis Dominica bajulus existeret. Ordinatus autem ipsam morum gravitatem non deseruit, humilis et quietus et pudicus et abstinens permansit. Unde æmulatione sua plurimos provocavit. Doctrina etiam adeo insistebat, ut nonnullos tam clericos quam laicos divini amoris flamma succenderet et ipse as candens existens scintillas verbi dei ubique spargeret. Avaritiam quoque, quæ est idolorum servitus, omnino delestans, nihil per vim rapere curabat, sed suis contentus beatius dare quam accipere docebat."age (*) Script. Rer. Dan. vol. IV., p. 545, tab. IV. (*) Arnold. Lubec. Chron. Slav. lib. III., eap. 5, p. 305. tiis tribus fratribus coenobii Sanctæ Genovefa Parisiis in Daniam evocavit. Qvum Vilhelmus summam sibi existimationem in Dania parasset, plures Danorum scholam coenobii Sanctæ Genovefa petierunt, unde factum, ut collegium in monte Sanctæ Genovefa Danis fuerit exstructum (*). Præter scholas, qvæ in vestibulo Abbatiæ habebantur, publicas, privatam qvoqve in ipso monasterio condidit Stephanus, qvi ab anno Domini millesimo centesimo septuagesimo septimo usqve ad annum ejus sæculi nonagesimum septimum, qvo ad episcopatum Tornacensem electus fuit, abbatiam summa fide et diligentia administravit. Curæ et institutioni hujus viri Petrus, frater Andreæ natu major, fuerat traditus. Plures exstant epistolæ Stephani Tornacensis de illo Petro Absaloni, tum archiepiscopo Lundensi, missæ. In una earum Stephanus et mores et pietatem juvenis laudat, valetudinem ejus minus prosperam deplorat, et archiepiscopum dehortatur, ne suum nepotem scholis publicis in monte Sanctæ Genovefæ vel aliis doctorum Parisiensium secularium traderet, indignum esse ratus juvenem, qvi canonicus regularis jam esset effectus, ad scholas seculares et ad venditores verborum mitti (**). In duabus aliis epistolis (ep. 136 et 146) primum Lundensi archiepiscopo Petrum nepotem commendat, deinde sibi ipsi de Petro suo ad episcopatum evecto gratulatur. Ex hisce litteris concludimus, Andream nostrum neqve cum fratre Parisios fuisse missum, neqve serius scholam Stephani privatam adiisse. Vix enim Stephanus in litteris suis, qvarum haud parva copia adhuc superest, satis prolixus tam altum de Andrea servasset silentium, si eum habuisset discipulum. Deinde vero ex iisdem litteris patet, Absalonem, Sunone consobrino suo (***) adhuc vivo, Petri filii ejus studia fuisse moderatum; unde suspicari licet, Absalonem pari cura studiorum Andreæ nostri exstitisse moderatorem. Suspicari igitur licet, Absalonem, qvi nepotem et artibus liberalibus imbui et idoneum ad rempublicam capessendam reddi haud dubie optaverit, noluisse Andream disciplinæ Stephani rigidiori tradere, qva aditus ad ceteras scholas ipsi præcluderetur (+). (*) Edificium situm erat loco, qvi medius erat inter Carmelitas et collegium Laudunense (Bulæi hist. Univ. Paris, vol. 2, p. 385). Initio sæculi decimi qvinti collegium Dacicum vetustate collapsum post multas lites tandem amica compositione collegio Laudunensi fuit adjudicatum. Bulæus l. c. vol. 5, p. 390. (*) Stephani Tornacensis epistolæ, ed. Du Molinet 1682 in 8., p. 118-119, ep. LXXX. (***) Constat ex epistola Stephani Tornacensis LXXX patrem Petri, qvum hæc scriberetur, fuisse in vivis. Obitum vero Sunonis referunt chronicon Erici regis (Script. Rer. Dan. vol. 1 p. 165), annales Petri Olai (ibid. p. 178), annales minores Visbyenses (ibid. p. 253) ad annum 1186; annales vero Esromenses (ibid. p. 242) et Hamsfort (chronol, secunda p. 282) ad 1187. (+) Narrat quidem Nyerupius noster (in libro, qvi inscribitur: Historisk Skildring af Tilstanden i Danmark Qvo anno Petrus, Sunonis filius, in patriam redierit, incertum est. Litteræ Stephani modo innuunt eum vivo patre, qvem pleriqve annales anno 1186 mortuum esse testantur, Parisios reliqvisse. Neqve epistola Vilhelmi Abbatis Petro, Parisiis degenti, conscripta (*) certiores habet temporis notas. Qvum vero constet ex epistola Stephani nuper laudata Petrum, cursu studiorum Parisiis nondum absoluto, ob febris qvartanæ molestias in patriam remeasse, ut tenera atas soli natalis beneficio sustentaretur“, concludimus eum triennio vel qvadriennio elapso Parisios reliqvisse, anno fere 1182, atqve eodem anno fratrem Andream scholas Parisienses adiisse. sf hiv kejt tanitusital to ! eqs Qvot annos Andreas in ea urbe inter subsellia degerit, æqve incertum est. Sed ex scriptis ejus elicere licet, eum magna cum diligentia non solum disciplinam sanctiorem, sed etiam dialecticam studiumqve utriusqve juris, tam civilis qvam canonici, tractasse. Docet præterea totius vitæ ejus tenor una cum testimoniis deinceps afferendis, eum mores suos a licentia Parisiis (**) tum grassante servasse intactos. Y es gibt Cursu academico Parisiis absoluto doctum suscepit in Italiam Britanniamqve iter, unde post plures annos Parisios redux publicam ibi aperuit scholam (***). Possunt qvidem verba Saxonis: tu splendidissimum externæ schola regimen apprehendisti, intelligi, ut Stephanus vult (+), de summo magistratu academico Parisiis nonnunqvam externis etiam hominibus delato, qvi non solum litteris, sed etiam genere eniterent; neqve in tanta antiqvitatum academicarum obscuritate hanc hypothesin rebus in facto positis refellere possumus (++). Sed primum qvidem haud verosimile est scholares Parisienses, in og Norge, 2det B., S. 301) Andream una cum fratribus Petro et Johanne prima litterarum elementa sidut in monasterio Ebelholti sub auspiciis Vilhelmi Abbatis didicisse, et deinceps in monasterio Sanctæ Genovefa nactum fuisse magistrum Stephanum Tornacensem. Sed nescio, unde vir doctus hæc hauserit. Vilhelmus certe nusqvam in epistolis suis innuit Andream, qvem sæpius commemorat, suis scholis unqvam affuisse. (*) Scriptor. Rer. Dan. vol. VI. p. 50. Sub finem epistolæ hæc verba leguntur:„Magistrum Andream, qvem in veritate et affectuosissime diligimus, ex parte nostra salutabis.“ Autumat Suhmius hic nostrum intelligi Andream, sed qvum nihil exstet in hac epistola, qvod consangvinitatem inter illum Se Andream et Petrum indicet, et nomen Andreæ satis vulgare fuerit, nihil ex hac salutatione efficitur. Non autem verosimile est, Andream nostrum jam eo tempore evasisse magistrum, qvo frater natu major, et ingenii et diligentiæ laudibus florens, adhuc spectaretur tanqvam adolescens bonæ spei studio litterarum occupatus (vide initium ejusdem epistolæ). (**) vid. Jacob. de Vitriaco in historia Occident. cap. 7. (*) Saxo loco allato. and (+) In notis ad Saxonem p. 9. Cum eo consentit Schlegelius noster v. cl. in notis ad Kofod Anchers Lovhistorie 1ste D. S. 112. (++) Si moneremus doctores vel Theologiæ vel Juris rectores omnium scholarum Parisiensium non fuisse qvatuor nationes jam tum divisos, in eo consensisse, ut hominem Danum scriptis nondum inclytum caput rerum suarum constituerent; deinde vero, si res tam mira accidisset, sine dubio Saxo, in laudibus patroni sui celebrandis prolixior, hanc et uberius et lucidius exposuisset.

odba mirimin solli Alii (*) verba Saxonis de gradu academico sive de titulo doctoris vel in Theologia vel in Jure intelligunt. Verum quidem est sub finem sæculi duodecimi nullum discrimen observatum fuisse inter nomina doctoris et magistri, ita ut per magisterium honor doctoratus posset intelligi. Sed eadem ætate nondum tituli academici invaluerant, neque ritus solennes erant sanciti, qvibus litterarum studiosi lauream doctoralem nanciscerentur, sed prout qvisqve in cognitione scientiarum sub doctoribus, qvi publicas habebant scholas, profecisset, communi auditorum consensu et licentia a Cancellario Parisiensi impetrata, ipse cathedram adscendit (**). szint Budrionod ivozd assolt ainsi mexp ovie Credo itaqve Saxonem explicasse scholæ regimen per magisterium, qvod ea ætate non de gradu academico, sed de munere magistri sive doctoris publici adhibebatur (***). Maxime igitur arridet sententia Hvidtfeldti in præfatione editioni legum provincialium creatos, nobis regerere liceret: has regulas de rectore eligendo esse seriores, et nihil omnino constare de ratione, qva rector universitatis Parisiensis sæculo duodecimo eligeretur. Si ad silentium provocaremus, qvod in fastis Universitatis Parisiensis de Andrea nostro observatur, et inde concluderemus: Andream primas in universitate illa regenda non habuisse partes; aliqvis jure responderet: ne unius qvidem rectoris nomen ante initium sæculi decimi tertii memoriæ fuisse traditum. Si contenderemus, Saxonem vix omissurum fuisse disertam rectoratus in universitate Parisiensi facere mentionem, si Andreas hocce honore revera fuisset ornatus; in promptu foret observatio: nondum ætate Saxonis aut Rectoris aut Universitatis nomina usu fuisse recepta. Diploma enim antiqvissimum, unde colligitur scholares Parisienses aliqvem habuisse Rectorem, est a Philippo Augusto anno 1200 datum, ibiqve Bean Rector dicitur capitale. Verba diplomatis satis barbara ita sonant: in capitale Parisiensis studii scholarium pro nullo forefacto (forfait) justicia nostra manum mittet, sed si visum fuerit illud algor arrestandum esse, per justiciam ecclesiasticam arrestabitur. Bulæus hist. Univ. Paris. vol. 3 p. 3. use Universitas autem sæculo duodecimo de societate hominum in genere adhibebatur. Ita Papa Eugenius tertius anno 1147 canonicos sanctæ Genovefa Universitatem vestram vocavit (Bulæus I. c. vol. 2. p. 228). Initio demum sæculi decimi tertii in Decretali Innocentis tertii adhibetur vox Universitas sensu strictiori (Savigny Geschichte des Nömischen Rechts 3 Th. S. 318). (*) v. c. Magnus Matthias in catalogo episcoporum Lundensium a Th. Bartholino edito Havniæ 1710. p. 59. Vindingius in libro, qvi inscribitur Regia academia Havniensis in regibus etc. repræsentata, p. 1. (**) vid. Decretalia Gregor. lib. V, tit. V, cap. 1-3. Crevier histoire de l'université de Paris vol. 1 p. 256. (***) Eadem igitur Saxo de Andrea attulit, qvæ auctor initio sæculi decimi tertii florens, Matthæus Parisiensis, de Joanne de Cella prædicavit, his verbis; in juventute scholarum Parisiensium frequentator assiduus ad electorum consortium magistrorum meruit attingere. (Matth. Par. in vita Joannis primi, abbatis S. Albani, 21. Bulæus I. c. vol. 2 p. 367). 325

        • Scaniæ præfixa: Andream nimirum aliquamdiu Theologiam publice in schola qvadam Parisiensi

docuisse. Addo non improbabile esse, Saxonem per splendidissimum regimen scholæ externæ intellexisse regimen scholæ, cujus fama in Dania tum esset splendidissima, illius nimirum scholæ, qvæ in monte Sanctæ Genovefæ sita esset, cujus in confinio collegium Dacicum fuisset exstructum. Suffragatur huic sententiæ, qvod in catalogo illustrium Soræ sepultorum Andreas dicitur sacræ Theologiæ professor (*), et in aliis monumentis Soranis (**) Theologus magister vel in sacra Theologia magister.uado sup Nonnullos annos Parisiis docuisse videtur. Interea autem frater Petrus anno 1192 episcopus evaserat Roskildensis, consangvineus autem ejus, Absalon archiepiscopus Lundensis, summas non modo in ecclesia, sed etiam in civitate partes a multis inde annis tuebatur. Non mirum igitur est Andream rediisse in patriam, ibiqve, genere non minus qvam litteris florentem, brevi honoribus fuisse auctum.singabs methading saqi cimk gist Primus fortasse locus, qvem in patria occupavit, erat munus præpositi Sancti Lucii sive præpositi Roskildensis (***). Deinde vero munus cancellarii regii adeptus est, sive, ut cum Saxone loqvamur, regius epistolaris effectus est. Addit Saxo hoc munus antea haud adeo speciosum fuisse, sed Andream hoc ita sua diligentia exornasse, ut deinceps alii, licet maximæ dignitatis viri, tanto prædecessori succedere beneficii loco duxerint. Qvum vero constet media ætate cancellarios litteras regias non descripsisse sed exarasse, atqve ita non modo consiliorum regiorum fuisse participes, sed etiam sententiarum regiarum exstitisse auctores: dixerit fortasse aliqvis, Saxonem nimium detraxisse muneri, ut dignitatem viri tanto magis augeret, et data opera Andream in præfatione sua vocasse non cancellarium sed epistolarem, ut hac occasione ad effata Valerii Maximi de Epaminonda respiciendo (+) aliqvid exqvisitius ad laudes Andreæ celebrandas afferret. Sed primum qvidem monendum est: Saxonem vix aliam ob causam Andream vocasse epistolarem, nisi qvod hanc vocem, qvam ex suo Martiano Capella hausisset, magis Latinam qvam nomen Cancellarii existimaverit. Deinde vero contendimus Saxoni res suæ ætatis narranti neutiqvam fidem ex meris conjecturis esse denegandam. UBUSA (*) Script. Rer. Dan. IV p. 541. (**) ibid. p. 472, 474. Eandem sententiam tuetur Spondanus in continuatione annal. Baronii ad annum -11201, IV hæc habens:,,Andreas, diu apud exteros ætate honestissime transacta, etiam Lutetiæ publice Nodal docuerat."mul (***) vid. diploma Script. Rer. Dan. vol. IV p. 144 insertum ad annum 1194 vel 1195 pertinens. (†) lib. III cap. VII, ext. 5. Sed unde constat episcopos ea ætate in Dania ante Petrum Roskildensem factos fuisse cancellarios? Narratur qvidem in legibus castrensibus Canuti Magni eum Opponem Sialandensem filiumqve Eskillum, viros prudentissimos, suos constituisse secretarios,, cum iisque arcana sua consilia communicasse (*); nil vero amplius de dignitate horum virorum innotuit, vix clerici, nedum episcopi fuerunt. Ab ætate inde Canuti Magni usqve ad ævum Canuti filii Waldemari nullus, qvantum ego qvidem memini, episcopus cancellarii dignitate insignitus neqve in annalibus neque in subscriptionibus diplomatum occurrit. Andreæ autem nostro frater Petrus, episcopus jam Roskildensis, in munere cancellarii successit (**). Hinc igitur Saxo occasionem commode arripere potuit observandi munus cancellarii per se qvidem satis speciosum (***), sed a præpositis ecclesiarum cathedralium et capellanis regiis (+) antea gestum, per Andream ita fuisse illustratum, ut illud deinceps ipsi episcopi ambierint,omionach einer endinnitanidhen a altest albiant all eb Qvanta fuerit Andreæ eo tempore auctoritas, exinde patet, qvod in legatione difficillima obeunda primæ partes ei fuerunt concessæ. Rex scilicet Franciæ Philippus Augustus Ingeburgam, sororem Canuti regis sibi desponsatam, nuptiis anno 1193 vix ac ne vix qvidem peractis, indigno modo repudiaverat, et claustro Cisoniensi custodiendam commiserat. Rex igitur Canutus Andream nostrum una cum abbate Wilhelmo Romam anno 1194 ablegavit, ut apud Papam de ea contumelia qvereretur. Legati Romæ per annum integrum, et qvod excurrit, commorati (++) Papam Coelestinum eo perduxerunt, ut (*) Svenonis Aggonis historia leg. castr. regis Canuti Magni cap. IV. Rolderup - Nosenvinges Samling af Danske Gaardsretter S. 11. (*) Arnoldus qvidem Lubecensis in chron. Slavor. lib. VI, cap. 9. Petrum fratrem Andreæ jam eo anno, - qvo proelio captus est ab Ottone Marchione, cancellarium vocat, unde Suhmius conjecit (Historie af Danmark 8 D. S. 370), Andream fratri demum captivo in isto munere successisse. Sed Kallius noster iu notulis historiæ Suhmii subjectis recte monuit: Petrum captum fuisse anno 1198. Ex diplomate autem antea citato nec non epistolis Wilhelmi abbatis satis evictum est, Andream jam anno 1195 fuisse cancellarium. Videtur itaqve Arnoldus Petrum, qvum caperetur, per anticipationem evocasse cancellarium, qvo nomine Petrus, qvum annales scriberet Arnoldus, esset insignitus. (***) Wilhelmus abbas Andreæ Cancellario scribens eum excellentiæ titulo ornat. Script. Rer. Dan. vol. 6. p. 67. (+) In subscriptione litterarum Waldemari primi fratribus ecclesiæ Ringstadiensis datarum occurrit Radullaphus Cancellarius (in Diplomatario Arna-Magnæano vol. 1 p. 12 ad annum 1152), et in subscriptione fundationis monasterii Vitæ scholæ (ibid. p. 15 ad annum 1158) idem ut videtur Radulphus dicitur ma capellanus regius. (++) Vid. omnino Engelstoftium nostrum, qvi historiam Ingeburgæ accuratissime pertractavit in libro singulari: Philip August og Dronning Ingeborg, en historisk undersøgelse. 1801. primum Cardinales ad rem componendam Parisios mitteret, deinde, qvum nihil hoc agendo proficeret, litteras commonitorias et qvidem severiores regi Philippo scriberet.saint Jam ea ætate minor Romæ in moribus observabatur severitas. Admirationem igitur movebat Andreas, qvi in curia Romana degens qvovis die Veneris nihil gustans corpus suum cruciaret (*). Variis autem insidiis legati Romæ cincti erant, inprimis qvum in eo essent, ut litteris Papæ muniti iter in Franciam molirentur. Hac igitur de re certiores facti Ostiamqve delati, consilio cum solo Papa communicato, navem de exercitu imperatoris venientem et Pisas tendentem clam conscenderunt, et sie nulla mora interposita die secundo ad Pisas appulerunt (**). Hac arte hyeme vix finita ad fines Franciæ pervenerunt, sed apud Divinionem a ministris Ducis Burgundiæ capti et sedecim epistolis Papæ, qvas secum ferebant, spoliati arctæ custodiæ traditi sunt. Has insidias legatis ex machinationibus regis Franciæ structas fuisse patet ex ipsa epistola, qvam Wilhelmus abbas regi Philippo mittendam curavit (***), qva neutiqvam de ulla violentia a Duce Burgundiæ sibi illata conqveritur, sed se ipsum purgat, qvod saluti animæ regis consulturus litteras Papæ commonitorias secum tulerit regi neutiqvam contumeliosas. Deinde hæc verba subjungit: ecce Cancellarius illustris Regis Danorum et nuntius summi Pontificis, sicut et nos, in captura tenetur. Vir simplex et innocens et recedens a malo, cujus vita proponitur nobis et omnibus ad imitationis exemplum. Quid autem mali fecit? qvia litterarum Domini Papa, sicut et nos, bajulus est, non verentur minus boni mittere manum in Christum Domini (+). Et certe nihil continetur in litteris, unde debeat vel in minimo vultus regiæ Majestatis offendi. Me igitur in captione retento, si placet, illum absolvi præcipite, propter qvem credimus indubitanter coelestia conturbari(++). Interea vero, qvum rumor spargeretur de legatis Danorum iisdemqve clericis in custodia retentis, accurrit Guido abbas Cisterciensis, atqve precibus suis effecit, ut legati, (*) Verba Arnoldi I. c. ut omni sexta feria crucis dominicæ bajulus exsisteret“ vix aliud significare videntur. Lagerbringius autem v. el. (Svea Rites Historie vol. 2, p. 434) hæc verba interpretatur de cruce lignea, qvam gestaverit Andreas. (*) Epistolar. Wilhelmi lib. Il epist. XXXIII. Script. Rer. Dan. vol. VI p. 52-53. (*) ibid. lib. Il epist. XXV p. 44-45. studiis Judg dog of (1) (+) locus obscurior, qvi vitio lectionis laborare videtur, nisi forte Wilhelmus per Christum Domini inteldiligit unctum a Papa. (Han be at & fide (++) Acute ut solet Engelstoftius 1. c. p. 112 hæc verba coelestia conturbari interpretatus est de intem- -ala operie aëris et magnis inundationibus, qvas eo tempore contigisse discimus ex Regordii gestis Philippi ad an. 1196 in Du Chesnii historie Francor, Script. vol. 5. postqvam detenti fuissent per septem dies, Claravallam mitterentur, interposita conventione, ut, si hoc displiceret regi Franciæ, iterum Divinionem deducerentur. Deinde studiis Gameri, abbatis Claravallensis, adjutus post sex hebdomadas (*) legatis veniam Parisios adeundi impetravit. Rex autem Franciæ, qvi amicos in curia Romana, haud dubie numerata pecunia, sibi conciliaverat, neqve legatorum adventum, neqve congregationes clericorum multum curavit. Nonnullis septimanis interjectis legati Parisios reliqverunt, et sane idonea abitum maturandi aderat causa; nam mense Junio ejusdem anni rex Philippus novas iniit nuptias. Ex nonnullis epistolarum Wilhelmi frustulis cum probabilitate qvadam conjecit Suhmius, a legatione in Franciam primum rediisse Andream, Wilhelmum autem morbo implicitum Parisiis diutius remansisse (***). Qvæ negotia Andreas ex itinere redux seqventibus annis in patria publice gesserit, incompertum habemus. Eo autem vitæ tempore carmen versibus hexametris 8140 constans, qvod hexaemeron inscribitur, cujus mentionem jam Saxo fecit, vel composuisse, vel ad exitum perduxisse videtur. Poema stylo minus limato et in leges metricas sæpius peccante explicationem præcipuorum locorum doctrine coelestis pro more scholasticorum subtilem magis qvam elegantem continet. Neqve enim in opere creationis et statu protoplastorum describendo subsistit, sed qvatuor virtutes cardinales et septem dona spiritus sancti exponit, de peccato, libero arbitrio et culpa disserit, inprimis vero mysteria trinitatis, redemtionis et incarnationis fuse tractat (***). bain Aliud scriptum ejus metricum de VII ecclesiæ sacramentis sæculo decimo sexto Lundis adhuc exstitisse discimus ex libro Magni Matthiæ de episcopis Lundensibus (p. 66). Neqve carmine modo didascalico argumenta sacra, sed etiam lyrico dicendi () Ita, qvæ in ep. 45 afferuntur de captivitate per sex hebdomadas, cum iis, qvæ leguntur in epist. 65 de arcta custodia septem dierum, inter se conciliare studuimus. 300 (*) Suhm, Historie af Danmark, 8. D. S. 373. (**) Codex membranaceus hujus carminis exstat in bibliotheca Universitatis Havniensis. Apographa chartacea cum annotationibus brevioribus Petri Rosenstand Goiske, Professoris olim Havniensis, et in bibliotheca Universitatis et in bibliotheca regia asservantur. Initium carminis legitur in chronica Sialandiæ Script. Rer. Dan. vol. 2 p. 628, alia specimina exhibuit Nyerupius Efilering af Tilstanden i Danmark og Norge, 2det B. p. 309-316. Plura hoc loco dare constitueramus, sed qvum opusculum jam in molem majorem excreverit, hæc ad aliam occasionem reservamus. Modo qvatuor versiculos isito de creatione feminæ speciminis loco afferre juvabit ex distinctione tertia v. 1759-1763. Non fuit ex capite, non ex pede facta mariti Eva, sed ex latere, qvod ponitur inter utrumqve; Ne possit Domina sua mancipiumve videri, Sed potius socia lateri socianda mariti. genere tractavit; composuit enim, teste chronica Sialandia, Seqventias sic dietas sive carmina laudatoria in honorem beatæ Virginis, qvæ diu a multis decantata fuisse videntur. Auctor enim nuper citatus, qvi vergente sæculo decimo tertio floruit, ut devotionem archiepiscopi erga beatam virginem paucis verbis manifestet, provocat (*) ad seqventias ab Andrea compositas, qvæ ita incipiunt:l Missus Gabriel de coelis Stella solem præter morem. 11209 41128 Auctor igitur non operæ pretium esse duxit plures afferre versiculos carminis, qvod integrum lectoribus notum esse sciret. 109 Anno 1201 Andreas Absaloni defuncto in archiepiscopatu Lundensi successit. In eo fastigio constitutus pristinam in moribus et modestiam et innocentiam constanter servavit, multaqve et prudenter et feliciter peregit. Sub Absalone Scanienses seditione aliqvando facta et decimas pontificales solvere recusaverant, et sacerdotibus conjugia decreverant (*). Hos qvidem motus Absalon primum vi armorum represserat, deinde lenitate in pecuniis, qvæ sedi Lundensi solvendæ erant, exigendis qvodammodo sedaverat (***); ita tamen, ut duplicis et in decimas et in coelibatum odii multæ superessent reliqviæ. Andreas autem doctrinæ suæ copiis tantummodo instructus, privatasqve simultates haud curans, ut rebus ecclesiæ consuleret, primum qvidem eos, qvi decimas solvere hucusqve recusassent, salubribus monitis eo perduxisse fertur, ut debitum præstarent obseqvium (+). Deinde clericos graviter adhortatus est, ut uxores suas, qvas concubinas vel focarias papæ appellaverunt, dimitterent. Asserit Saxo his monitis non minus qvam exemplo viri gravissimi effectum fuisse, ut multi ad honestiorem vitæ habitum revocati fuerint. Neqve tamen omittendum est eum, qvi monuerit, cogere qvoqve potuisse; illi enim potestas a Papa erat tributa, ut tam canonicos, qvam alios clericos, qvi publice feminas matrimonio sibi junctas haberent, monitione præmissa per suspensionem vel, si necesse esset, per privationem beneficiorum appellatione remota ad uxores suas dimittendas cogeret (++). 21 0197 (*) Script. Rer. Dan. vol. 2 p. 628. (**) Saxo p. 366 (ed. Mülleri p. 937). (***) Saxo p. 369 (ed. Mülleri p. 946). 26 sigos soildal ai sile 820 Jor ussitoidid all toho iligat (+) Ita interpretor verba Saxonis in præfatione p. 1: „Tu..... privatis curis publicæ religionis officia anteponere avidus, pertinentium ad eam rerum solutionem abnuentes, salutarium consiliorum doctrina, debitis sacrorum obseqviis adegisti, veteremqve divinarum ædium injuriam religioso lucri beneficio rependisti.<< (++) Epist. Innocent. lib. VI ep. CXCVIII edit. Brequigny et Du Theil, Part, 2 Tom. 1 p. 398. Præterea vero varia instituit Andreas, qvæ, ut verbis utar Papæ Innocentii tertii, ,,ad propagandum decorem ecclesiastice honestatis facere existimaret, et missis litteris rogavit Papam, ut sua auctoritate hæcce instituta sanciret. Rescripsit illi Papa idibus Januariis 1206 (*): se qvidem sperare multa in hisce juxta diversitatem locorum et morum indigenis esse salutaria, se autem nolle hæc confirmatione apostolica roborare, ne jus commune statuere videretur, hæc verba addens: „quoniam ex instituentis prudentia institutorum præsumimus honestatem, volumus et mandamus, ut ea, qvæ per te provida sunt deliberatione statuta, facias auctoritate nostra in provincia tua inviolabiliter observari. Habemus adhue collectionem institutorum, qvæ Andreas in synodo Sialandensi cum consilio ceterorum episcoporum statuerat (**). Probabile igitur est hancce collectionem esse eandem, qvæ in litteris Innocentii commemoretur, atqve igitur anno 1206 auctoritatem legalem nactam esse. Opera forsitan pretium fuisset rationem horum statutorum comparatione cum aliis legibus ecclesiasticis facta illustrare. Hoc vero illis relinqvimus, qvi antiqvitates juris apud nos tam acri studio rimantur. Nobis modo hoc monuisse satis erit, in annalibus Andream laudari ut legum salutarium latorem nominatim hoc nomine, qvod jejunia mulierum, qvæ invitæ et dormientes infantes in lecto suo opprimerent, multum diminuerit (***). Statutum huc pertinens reperitur in initio collectionis nuper memoratæ. Aliud statutum Andreæ laude haud indignum ex diplomate commemorat auctor catalogi episcoporum Lundensium (p. 64), qvo scilicet archiepiscopus prohibet, ne qvis in foro Skanör imagines et fictas reliqvias circumferat qvæstus causa, et imagines ejusmodi, si circumferantur, confringi permittit. A gre 38000 Summa in rebus ecclesiasticis auctoritate Andreas pro ratione muneris sui non solum in ecclesia Danica, sed in ecclesia qvoqve Sveciæ gavisus est. Primatus enim Sveciæ ab ætate inde Eskilli archiepiscopis Lundensibus a Papis fuerat tributus (+). Neqve Andreas minore apud summos Pontifices honore qvam prædecessores floruit. Habemus litteras Innocentii tertii, qvibus Papa die 19 Nov. an. 1204 hæc scribit(++): (*) ibid. Part. 2 Tom. 2 p. 817 lib. VIII epist. CXCVI. (**) Kofod Anchers Lovhistorie in 4., 1 D. S. 325 sq. 11.0.0. (**) Chron. Sialand. Script. Rer. Dan. vol. 2 p. 628. (+) Hanc rem accurate exposuit Neumannus, nunc episcopus Bergensis, in História Primatus Lundensis, Havnia MDCCXCIX. goril ilmave inclotel (++) Epist. Innoc. ed. Du Theil P. II. Tom. II. p. 581, epist. lib. VII. ep. CLVII. 897 „Ad hoc nos honestas tuæ fraternitatis inducit, ut tibi benignius concedamus, qvæ personis sunt ecclesiasticis concedenda. Ea propter, venerabilis in Christo frater, tua fraternitati concedimus, ut in Lundensem et Upsaliensem archiepiscopatus vice nostro evellas et destruas, disperdas et dissipes, ædifices et plantes, sicut ad honorem Dei, exaltionem ecclesiæ ac salutem populi tibi commissi videris expedire.“ Thai amo te mer Aliis litteris eodem tempore scriptis Papa Andreæ censum Petri per regna Daniæ et Sveciæ fideliter colligendum committit (*). y merila nitabang tant Eodem anno accidit, ut pallium archiepiscopi Upsaliensis incendio deleretur. Hic vero, cui pro paupertate ecclesiæ suæ arduum fuisset nuntios Romam mittere, adiit primatem suum rogans, ut suo loco nuntium precesqve Romam mitteret, ut sibi inde novum pallium impertiretur. Annuit Andreas, nuntios cum litteris ablegavit, qvibus acceptis Innocentius tertius respondit, se qvidem jure potuisse supplicationi repulsam dare, subjungit autem hæc verba: ut supplicationi tuæ, cui volumus, qvantum possumus, cum Deo deferre, gratiam faciamus, pallium ipsum tibi per tuos nuntios duximus destinandum, per te archiepiscopo assignandum eidem, ita tamen qvod hæc in posterum ad conseqventiam non trahatur (**). suiron ood misseimon total misatolne murg SELEKE Anno 1212 Andreas legatus sedis apostolicæ in Dania et Svecia fuit constitutus (***). Tanto magis mirum est eum, litteris Innocentii tertii ad consilium Lateranense evocatum, iter detrectare ausum fuisse, et novis summi Pontificis litteris de itinere suscipiendo haud sine increpatione admonitum, nihilo tamen secius in sede sua cum nulla sui apud Pontificem favoris jactura remansisse (+). Habemus qvoqve litteras a successore Innocentii Honorio tertio conscriptas, qvæ eundem erga Andream favorem spirant (++). Summa in rebus qvoqve civilibus auctoritate archiepiscopi Lundenses ea ætate gavisi sunt, ita ut sæpius ne majestati qvidem regiæ cedere voluerint. Tanto magis laudandus est Andreas, qvod nunqvam Waldemaro secundo, qvem exeunte anno 1202 regem coro- (*) ibid, P. 580 ep. CLV. (**) ibid. p. 581. ep. CLVIII; enfr. Neumann. lib. cit. p. 82-83. dall (***) Epist. Innoc. lib. XV. ep. 14 ed. Baluz., Chron. Sialand. Script. Rer. Dan. vol. 2 p. 628. (†) Neumann. 1. cit. p. 87. (++) Neumann. 1. cit. p. 167-169. Andream honorem Cardinalatus adeptum fuisse innuitur qvidem in epistola qvadam Gervasii episcopi (vid. C. C. Hugonis accessiones novas ad historiam ecclesiasticam et civilem p. 108. ep. CXXI); sed mirum foret neminem nostratium in tanta cardinalatus existimatione hujus dignitatis, nulli Danorum hucusqve tributæ, mentionem fecisse. Potius igitur errorem, cujuscunqve demum fuerit, in epistolam Gervasii irrepsisse, qvam talis rei memoriam omnino inter nostrates periisse existimo. naverat (*), facessivit negotia, ipsum vero sæpius in castra secutus est. Studia vero ejus bellica valde a rebus gestis prædecessoris erant diversa; non enim ipse arma gestasse videtur, nihilo tamen secius, partibus et sacerdotis et præsulis in ipsis castris defunctus, non parum præsidii expeditionihus bellicis sæpius attulit. Ita, teste Arnoldo (**), Waldemarum, qvem a. 1203 Lubecæ regem Slavorum et dominum Nordalbingiæ salutaverat, ad obsidionem Lawenburgi profectum comitatus est. Qvum autem obsidio protraheretur, partes egit mediatoris, effecitqve, ut pax inter regem et comitem Adolphum æqvis conditionibus concluderetur (***). naive Hinc Inprimis vero Waldemarus opera Andreæ in expeditionibus Estonicis usus est; eo enim sedem archiepiscopalem tenente invaluerat ardor expeditiones cruciatas in orientales oras maris Baltici suscipiendi. Jam exeunte sæculo duodecimo in Livonia annuntiata fuerat religio christiana, episcopatus ibi fundatus erat, et magna agri fertilitate coloni allecti fuerant, ut sedes ibi figerent. Sed qvum et advenæ et neophyta a gentilibus infestarentur, auxilium undecunqve qværere studuerunt. Neqve fefellit spes. Papa enim Coelestinus sanciverat, expeditiones in Livoniam ceu cruciatas esse spectandas, ita ut, qvicunqve peregrinationi Hierosolymitanæ se vovissent et iter in Livoniam susciperent, haud minorem a Deo peccatorum remissionem Papa auctore percepturi essent. igitur de tota Saxonia, Vestphalia, Frisia magna confluxit multitudo prælatorum, clericorum, militum, negotiatorum pauperum et divitum, qvæ Lubecæ comparatis navibus, armis et cibariis in Livoniam sub auspiciis Bertholdi pervenit (+). Præsule autem eodemqve duce mox occiso non ita multum hac expeditione effectum fuisse videtur. Albertus itaqve episcopus in locum defuncti Bremæ anno 1198 initiatus nova virium supplementa conqvirere studuit, multosqve invenit et reges et magnates, qvi ipsum pecuniis, armis, navibus et commeatu instruxerunt, inter qvos Canutus sextus, dux Waldemarus et Absalon archiepiscopus nominantur (++). His instructus Albertus Rigam condidit. Sed qvum a finitimis premeretur, nova auxilia sibi comparare semper coactus nova identidem itinera in Germaniam suscepit, ordinem eqvitum ensiferorum instituit, et haud paucos civium suorum impulit, ut cruce signati in Livoniam proficiscerentur. (*) Arnold. chron. Slavor. lib. VI cap. XVII p. 469. (**) ibid. p. 470. cfr. Hvitfeldts Kronike, 1 D. S. 173. (***) Huc fortasse pertinent ea, qvæ parum accurate scripta leguntur in annalibus Stralii ad annum 1202 Script. Rer. Dan. 3. p. 307:„Episcopus Andreas et fratres exercitum ducunt in Finlandiam.“ (+) vid. Arnold. 1. c. lib. VII cap. IX p. 514 seqv. (++) Origines Livoniæ sive chronicon Livonicum vetus ed. Gruber in fol. MDCCXL. p. 16.

          • Hæc Alberti conamina archiepiscopum Lundensem propius attigerunt. Primum qvidem

præsuli christiano religionis sanctissimæ inter vicinos ethnicos propagatio non potuit non esse accepta. Deinde omnium Danorum intererat, ut oræ maris Baltici interiores redderentur pacatæ, ne expeditiones piraticæ ex isto recessu factæ litora Danica ex improviso invaderent. Deniqve archiepiscopi erat Lundensis providere, ne archiepiscopus Bremensis, qvi dignitatem sedi Lundensi concessam a multis inde annis ægerrime tulerat hujusqve sedis auctoritati omni occasione arrepta detrahere studebat, novæ provinciæ accessione imperium suum in litora maris Baltici extenderet. Haud igitur mirum est, Andream nostrum non solum auxilio sublevasse Albertum (*), sed etiam exemplum ejus secutum anno 1205 magnam hominum catervam ad expeditiones in eosdem tractus suscipiendas signo crucis signasse (**); sed qvænam fuerit ratio hujus expeditionis, et qvænam partes Andreæ in ea adornanda, haud satis perspicuum est. unisainfo sigilar rest Narrant qvidem annales nostri, archiepiscopum una cum fratribus suis exercitum in Estlandiam vel Revaliam duxisse (***). Vetus autem Livoniæ chronicon ab auctore coevo exaratum rem ita exponit: Eodem tempore rex Danorum cum exercitu magno, qvem tribus annis collegerat, resedit in Osilia: simul et Archiepiscopus Lundensis Andreas, qvi in remissionem peccatorum infinitam multitudinem signo crucis signaverat ad faciendam vindictam in nationibus et ad subjugandas gentes fidei christiana. Edificato autem castro, qvum non invenirentur, qvi contra insultus paganorum ibidem manere auderent, incenso eo castro rex cum omni exercitu rediit in terram suam. Archiepiscopus ond mathic sti non naloga 20 (*) Arnoldus chron. Slavor. lib. VII cap. IX p. 515. (**) Origines Livoniæ p. 42. 11590 (***) Andream exercitum in Revaliam anno 1206 duxisse narrat Chron. Erici in Script. Rer. Dan. 1 p. 165 (in recensione Danica ejusdem libri additur, exercitum fuisse magnum, Nye Danske Magazin 5 B. 3 mobis. S. 185). Eadem leguntur in chronol. rer. memor. ibid. vol. 2 p. 525; Annales Esromenses (ibid. vol. 1 p. 243) loqvuntur de exercitu in Estlandiam ab Andrea deducto. In aliis annalibus exstat, Andream duxisse exercitum in Estlandiam cum Germanis suis, ibid. vol. 2 p. 172, p. 624. Cum his facit Stralius in annalibus suis, scribens ad annum 1206: Andreas Pontifex Danorum maximus et frater exercitum et colonias ducunt Revaliam, Script. 3, 307. Hoc ita expressit Hamsfort in Chronol. secunda (Script. Rer. Dan. I p. 284): An. 1206 Andreas et fratres ejus colonias in Livoniam ducunt, et Revaliam condunt. Sed in eo aperte hallucinatur, qvod origines Revaliæ, serius a Waldemaro secundo conditæ, ad res Andreæ hoc anno gestas refert. Hvitfeldtius (Danmarks Kronike in Fol, vol. 1 p. 175) Andream cum fratre Sunone et nepotibus Ebbone et Laurentio, Sunonis filiis, duces facit exercitus a Waldemaro ad religionem christianam in Estonia propagandam collecti, eosqve primum Borussiam invasisse, et ducem Ladislaum ad deditionem coegisse narrat. Nescio, qva auctoritate has in expeditione Borussica partes Andreæ assignet. vero Lundensis prædictus et episcopus Nicolaus cum duabus navibus cibariis onustis et omnis familia eorum Rigam divertunt. Discedit Henricus Lettus ab annalistis nostris et de anno expeditionis et de duce. Anno scilicet octavo episcopatus Alberti ineunte sive 1205 Danos in istas oras devenisse narrat Henricus; annalistæ autem nostri, unico Petro Olao excepto (Script. Rer. Dan. 1 p. 185), qvi cum Henrico facit, expeditionem referunt ad annum 1206. Henricus omnia continua serie enarrans majorem annalibus fidem in ratione temporum constituenda sibi postulare videtur. Præterea annalistæ nostri varia narrant ab Andrea anno 1206 in patria gesta, unde patet archiepiscopum jam mense Majo illius anni rediisse, atqve igitur expeditionem anno præcedente fuisse inceptam (*) Love In ipsa expeditione describenda Henricus partes priores tribuit regi; annalista autem assignant archiepiscopo. Jam vero plura hic sunt, qvæ admirationem moveant: ab una scilicet parte archiepiscopum in scholis magis qvam in castris hucusqve versatum subito magni exercitus ducem evasisse, ab altera annalistas Danorum de ipso rege tanqvam duce expeditionis omnino tacuisse. Mirum qvoqve Waldemarum qvi cognomen victoriosi meruerit, tam parum tanto exercitu effecisse. Verum enimvero constat ex annalibus nostris, Waldemarum anno 1205 Albiam transiisse atqve arcem Ercenburg cepisse (**), deinde eadem æstate expeditionem fecisse in Borussiam ibiqve obvium habuisse ducem Ladislaum (***); inde demum regem autumno sub finem magnæ expeditionis ad Osiliam appulisse, fortasse ut latrocinia ab incolis insulæ peracta ulcisceretur. Ita facilius explicari potest, cur milites, diutina militia fatigati, hiberna in castello ob penuriam temporis vix satis munito transigere detrectaverint. liznuj idle (Huic hypothesi haud refragantur litteræ Innocentii tertii anno qvidem 1206, sed idibus Januariis his verbis conscripte: Qvum de christiani nominis injuria vindicanda juste ac pie cogitans ex religioso mentis proposito contra paganos decreveris proficisci, auctoritate tibi præsentium indulogemus, ut in civitate, qvam paganorum eliminata spurcitia Christo juvante poteris ad cultum fidei christianæ redigere, catholicum valeas episcopum ordinare. Epist. Innoc. edit. Du Theil P. Il Tom. Il epist. lib. VIII ep. CXCVII. Cogitandus est Andreas autumno, qvum in eo esset, ut e portu solveret, Papam de consilio suo certiorem fecisse. His igitur litteris Romam mense Novembri fortasse perlatis Papa initio anni seqventis respondit. (*) Chron. Erici Script. Rer. Dan. 1 p. 165. Ann. Petri Olai ibid. 1 p. 121. Annales autem Wisbyenses minores hoc referunt ad annum 1206. Script. Rer. Dan. 1 p. 253. audiamold o (***) Annales Esromenses (Script. Rer. Dan. 1 p. 243) ad ann. 1205: expeditio facta est in Slaviam. Eadem leguntur in chron. Anon. ibid. IV p. 227. Chronicon Sialandiæ (ibid. 11, 624) habet ad annum 1205 expeditio in Scaniam (lege in Slaviam). Chron. Dan. ibid. I p. 262 ad ann. 1205: Expeditio facta in Slaviam, ubi dua Ladislaus occurrit domino regi. utsmall (1) Interea vero Andreas consilio cum rege haud dubie inito copias et commeatum collegerat, ut coloniam simulqve, si res ita ferret, episcopatum (*) in aliqvo Estoniæ tractu suis fratrumqve auspiciis conderet. Navibus igitur suis una cum classe regia ad Osiliam appulisse videtur. Qvum vero hac in terra rem non ex voto sibi succedere videret, una cum Nicolao episcopo Slesvicensi (**) et tota familia ipsorum nec non duobus navigiis cibariis onustis Rigam petiit, ibiqve hiemem duplici fortasse consilio transegit; partim ut rebus Christianorum hoc in tractu satis adhuc tenuibus suppetias ferret, partim ut episcopo Alberto absente usu experiretur, qvantam auctoritatem novi coloni archiepiscopo Lundensi tribuere vellent. lies to total i uge Rigenses, nuper a terroribus, qva rex Ruthenorum urbem cinxerat, casu qvodam liberati, archiepiscopum præeunte fratre Alberti Engelberto, præposito sanctæ Mariæ, devotissime exceperunt. Andreas autem, qvi brevi temporis spatio haud dubie intellexerat, noluisse istos homines primatum sedis Lundensis agnoscere, ut partes se dignas tueretur, omni clero convocato lectiones habuit theologicas et legendo in Psalterio auditores suos ad contemplationes divinas deduxit (***). Favebat huic instituto externus rerum status. Gentes enim finitimæ, Thoreidenses et Dunenses, post discessum regis Ruthenorum timore perculsæ, et pacem et baptismum petierant. Primum qvidem illis Rigenses ultionis studio ducti repulsam dederunt; deinde, qvum acrius instarent, et archiepiscopus mitiora svaderet consilia, præpositus Rigensis acceptis obsidibus sacerdotes emisit. Baptismo per totam Livoniam recepto archiepiscopus cum omnibns suis Riga relicta domum rediit. Hoc itinere Gothlandiam in dominica palmarum attigit, festum Paschale in patria celebravit (+), diebus vero 25 et 26 Aprilis cum suffraganeis concilium in civitate Othiniensi habuit (++). Eodem anno Waldemarus Margaretam a Danis Dagmar dictam matrimonio sibi junxit. Regina vero pro summa mentis benignitate mox precibus maritum adiit rogans, ut consangvineum suum Waldemarum episcopum e carcere Söburgico liberaret. Precibus reginæ archiepiscopus qvoqve suas adjunxisse fertur, atqve ita episcopus Waldemarus haud parvo reipublicæ incommodo e carcere emissus fuisse traditur (+++). () vid. litteras Papa Innocentii supra allatas. (**) idem in chron. Livoniæ vocatur cancellarius p. 47. (***) Origines Livoniæ p. 42-43. (+) lib. cit. p. 47. (+) Script. Rer. Dan. I, p. 181. 3, p. 262. (+++) Hamsfort chronol, secunda Script. Rer. Dan. 1 p. 284. Petri Olai excerpta ibid. 2 p. 255. Arnold. mit Qvid memoratu dignum Andreas seqventi decennio peregerit, ex annalibus nostris in tanta eorum penuria discere non licet. Ad hancce vero vitæ ejus periodum magna cum probabilitate referimus paraphrasin sic dictam legum Scanicarum, qvæ adhuc in summo pretio habetur ab iis, qvi antiqvitates juris Danici rimantur. Monuit jam Schlegelius noster (*), hanc paraphrasin vix editam fuisse, qvum Saxo præfationem historiæ suæ scriberet, siqvidem ille, in laudibus patroni sui efferendis prolixior, tale in præconio vix omisisset momentum. Saxo autem non ante annum 1205 præfationem suam exarare potuit. His rationibus aliæ accedunt ex ipsa vita Andreæ petitæ. Non verosimile est, eum primis, postqvam ad sedem archiepiscopalem evectus fuerat, annis huic operi conscribendo se dedisse; multo minus otium inter expeditionem Estonicam ipsi supererat. Ita exeunte demum anno 1206 hocce opus litterarium aggredi potuit. Ab altera parte conjicere licet, paraphrasin legum, qvibus usus ferri candentis in judiciis adhuc sancitur, vix editam fuisse post concilium Lateranense 1215 habitum, in qvo vetitum est ritum ferri candentis in judiciis adhibere (**). Anno 1219 Andream in castris iterum versantem reperimus (***). Albertus scilicet episcopus Rigensis anno præcedente regem Waldemarum adierat rogans, ut rebus Christianorum in Livonia afflictis succurreret (+). Rex autem bellicosus, qvi jam antea voverat se expeditiones cruciatas suscepturum, facile annuit. Commodis vero imperii sui Lub. Chron. Slav. lib VI c. 18 p. 470: Waldemarus episcopus pietate domini Andreæ archiepiscopi et aliorum, qvi pro ipso movebantur, tandem liberatus est. (*) Om de gamle Danskes Netssædvaner i det Kgl. danske Vid. Selst. Skr. phil. og hist. Afh. 3 D. S. 121. (**) vid. Decretal. Gregor. IX. lib. 3 tit. 50 cap. 9. (**) Annus expeditionis haud plane certus. Chronicon Livoniæ habet annum 1218; cum eo faciunt Petri Olai chron. (Script. 1 p. 121), Thomas Gheysmer (Script. 2, 386) et chron. Dan. (ibid. 436). Ceteri autem annales habent an. 1219, videlicet Chron. Erici. Script. 1, 166, Ann. Pet. Olai ibid. p. 182, Ann. Esrom. ibid. 244, Ann. min. Wisby. ibid. 254, Hamsfort chron. sec. ib. p. 285, Ann. Nestved. ib. 370, Chronol. ad 1263 ibid. vol. 2 p. 166, Chron. ad 1317 ib. vol. 2 p. 172, Pet. Olai excerpta ibid. vol. 2 p. 258, Chron. ad 1323 ibid. vol. 2 p. 525, Chron. Sialand. ib. vol. 2 p. 625, Chron. ad 1219 ib. vol. 3 p. 265, Stralii ann. ib. vol. 3, p. 309, Ann. Sorani ibid. vol. 5 p. 457, Chron. ad 1252 ib. vol. 5 p. 498, Chron. episcop. Lund. ibid. vol. 6 p. 625, Ann. Island. regii ib. vol. 3 p. 82. His testimoniis de anno ipsius expeditionis accedit, qvod annales nostri coronationem filii Waldemari festo Sti Johannis factam ad 1218 referunt, unde seqvitur, hac æstate expeditionem illam transmarinam haud susceptam fuisse. Deniqve ad epistolam Papæ Honorii tertii provocare licet datam 7 Id. Oct. anno 1218 hæc verba continentem: Sane regia celsitudo a nobis humiliter postulavit, ut terram, qram de paganorum manibus eripere poteris tuis et tuorum laboribus et expensis, regno tuo et ejus ecclesiis applicare de clementia sedis apostolicæ dignaremur. (Suhm Hist. af Danmark 9 D. S. 750). Ostendunt hæc verba, Papam, qvum hæc scriberet, expeditionem ut rem futuram spectasse. (+) Origines Livonia P. 122. prospiciens missis ad Papam litteris pro more istius ætatis omnes terras, qvas paganis forte eriperet, dono a Papa eodem anno accepit. Seqventi anno Waldemarus magna cum classe Estoniam petiit. Huic expeditioni interfuit archiepiscopus Lundensis, ita tamen, ut magis sacerdotis qvam militis partes sustinuisse videatur. Narratur enim in annalibus qvibusdam (*), Andream una cum episcopo Arhusiensi primum monuisse regem, qvem ad Estlandiam appulsum magna gentilium multitudine territum viderent, ut bona ecclesiastica, nominatim oblationes beati Nicolai Arhusiensis qvas sibi vindicasset, iterum redderet; deinde vero archiepiscopum adduxisse magnates, ut voverent jejunia ab omnibus, qvi duodecennes vel natu majores essent, vigiliis beati Laurentii cum pane et aqva, si victoriam obtinerent, observanda; paullo post autem, proelio cum paganis die Viti et Modesti inito, archiepiscopum cum suffraganeis in monte utrumque exercitum prospectante tanqvam alterum Moysen elevatis in coelum manibus pro christianis cum lacrymis orasse, qvo levante manus Danos vicisse, eosdem vero cessisse, qvum senex præ lassitudine manus demitteret; hinc igitur episcopos et sacerdotes senem fulsisse, donec rex hostes penitus profligasset. 121 on Victoria, qvæ hic precibus Andreæ nostri tribuitur, vix alia est qvam ea, qvæ vexillo coelitus delapso ab alio chronographo ab eodem auctore citato adscribitur. Sed diffitendum non est, horum annalium, qvorum fragmenta servavit Petrus Olaus, scriptor sæculi decimi sexti, et ætatem et auctores omnino ignorari, ceteros autem istius temporis annales, qvos sat multos habemus superstites, in tanta sua brevitate nil aliud de ista expeditione referre, qvam regem post multa bella Estoniam ad fidem christianam convertisse et Danis subdidisse. Longe plura nos docet vetus Livonia chronicon, cujus auctor, Danis qvidem parum favens, sed homo ut videtur sincerus, dum hæc gesta sunt, in vicinia degit. Narrat igitur ille (*), regem Daniæ exercitum ad Revalensem provinciam duxisse, ibiqve arce qvadam Revalensium destructa novam exstruxisse (***); Revalenses vero et Harrionenses magno exercitu collecto seniores suos ad regem misisse, pacem offerentes; deinde lega- (a Petro Olao citatis Script. Rer. Dan. 1, p. 182; similia, non vero eadem, Hvitfeldtius affert, ex alio igitur fonte desumta. (*) Orig. Livonia p. 128-130. (***) Idem alii qvoqve scriptores exteri testantur. Albertus Stadensis ad annum MCCXIX: Rex Dacia contra paganos Revaliam urbem retinuit et possedit. Anonymus in Menkenii Scriptor. vol. 3 p. 121: circa hæc tempora rex Dacia castrum Revali in Estonia construxit. tis baptismo suscepto redeuntibus post triduum totum exercitum hostilem ad vesperam qvinqve in locis ex improviso invasisse Danos, et nonnullis eorum fugatis tentorium, qvod regis esse putarent, intravisse, ibiqve episcopum Theodoricum trucidasse; ducem vero Wenzeslaum cum Slavis suis restituisse aciem, donec omnes Dani cum rege et nonnulli Teutonici impetu facto Estones in fugam convertissent. Et locus, et tempus, et vicissitudines, et exitus hujus proelii conveniunt cum iis, qvæ in fragmentis annalium supra allatis leguntur de proelio die Viti et Modesti habito. Originem qvoqve sive potius venerationem vexilli dannebrogici ex isto proelio repetere licet. Qvum enim tota expeditio et esset et haberetur cruciata, omnia vexilla crucis figura erant insignita, colores vero pro diversitate gentium erant diversi. Jam vero dubio caret, vexilla militum ensiferorum eosdem servasse colores ac vestimenta militum. Constat vero, milites ensiferos hac circiter ætate vestes gestasse albas cruce rubra insignitas, deinde a Papa Innocentio tertio admonitos, ne cum ordine Templariorum confunderentur, cruces nigras vestibus assuisse (*). Probabile igitur est, regem Daniæ in ista expeditione, ut sua vexilla a vexillis ordinum militarium distingveret, adhibuisse pannum rubrum cruce alba insignitum. Qvin adeo fere evictum est, regem Waldemarum tali usum fuisse vexillo; civitas enim Revaliensis sigillum adhuc habet a Waldemaro secundo acceptum, qvod nostrum vexillum dannebrogicum exhibet, cui olim caput regis Waldemari coronatum erat impositum (**). Qvid igitur magis consentaneum, qvam milites in ista trepidatione vespertina, vexillo regio prolato, cohibuisse fugam, atqve hocce vexillum rubrum alba crucis imagine ornatum, victoriæ divinitus concessæ auspicium, deinde in summo pretio fuisse habitum? moving ((+)amou tur. bis Aliqvo tempore interjecto, qvum arx satis munita videretur, rediit Waldemarus in Daniam; manserunt autem archiepiscopus et multi milites, qvi per totum illum annum cum Revalensibus pugnabant, donec illi sacramentum baptismi tandem recipere cogeren- Interea milites episcopi Rigensis una cum eqvitibus ensiferis Ossilienses et Harionenses subegerant. Qvo audito Andreas missis nuntiis gratias egit episcopo Alberto, qvod paganas illas Estoniæ gentes impugnasset; totam enim Estoniam esse regis Danorum, illi ab episcopis Livoniensibus traditam; rogans simul, ut obsides Warbolensium, qvi sponte baptismum admiserant, sibi traderentur. Noluerunt autem Rigenses hanc dona- (*) Spondani continuatio ann. Baronii ad 1210, V. Raynald. continuatio ann. Baron. ad ann. 1210, XXVIII. (*) Arndts Liefländ. Chron. 2 Th. S. 310. tionem agnoscere, contendentes totam Estoniam præter solam Revalensem provinciam et insulam Ossiliensium a Rigensibus sub vexillo beatæ virginis esse subjugatam; obsides vero in honorem regis Daciæ patribus restituerunt. Neqve hac una occasione archiepiscopus totam Estoniam regi suo vindicare conatus est; sed qvum intelligeret, Rigenses duos sacerdotes (*) misisse in Wironiam, provinciam Harrionensibus contiguam, mox suos sacerdotes eo misit, præterea cruces magnas ligneas in omnibus pagis istius provinciæ erigendas esse præcepit, et aqvam benedictam per manus rusticorum transmisit, qva mulieres et parvuli adspergerentur. Addit Henricus Lettus, seniorum aliqvem in Wironia a Danis suspensum fuisse, eo qvod et baptismum Rigensium accepisset et filium suum fratribus militiæ obsidem dedisset. Credere fas est, tale facinus archiepiscopo vel absente vel inscio fuisse peractum. Sacerdotes igitur ab epicopo Rigensi emissi in provinciam Gervam se contulerunt, sed qvum hic qvoqve sacerdotem Danum obvium haberent, cum eo archiepiscopum adierunt. Ille vero totam Estoniam nondum subjugatam regis Daniæ esse dixit; huic enim provinciam ab episcopis Rigensibus ob auxilia contra Estones feroces lata fuisse concessam; missisqve nuntiis episscopum Rigensem monuit (***), ne racemos dependentes colligeret nec suos sacerdotes in angulos Estonia ad prædicandum mitteret. Huic rescripsit episcopus Rigensis: vineam istam Estiensis ecclesiæ, pluribus annis ante tempora Danorum a suis jam dudum plantatam, sangvine multorum Teutonicorum et bellorum incommodis multis excultam, sacerdotesqve suos non in angulis Estonia, sed in media Gerva et in Wironia et usqve in faciem archiepiscopi comparuisse. Danorum autem rex, qui rursus anno 1220 Revaliam venerat (+), episcopum Rigensem una cum eqvitibus ensiferis ad se vocavit. Episcopus qvidem se subtraxit, Romam ad summum pontificem properans; eqvites vero ensiferi coram rege comparuerunt, qvibus rex tertiam partem Estoniæ concedens, ipse duas reliqvas partes sibi vindicavit. Hac re ita transacta Dani eodem anno coegerunt Harrionenses, Gervanenses et Wirones ad baptismum dominiumqve suum recipiendum, urbesqve Revaliam, Danopolin, Leale, aliasqve (*) Horum unus erat Henricus Lettus, qvi auctor chronici Livonia haud sine idoneis argumentis perhibetur. (**) ibid. p. 143. (*) ibid. p. 144. (†) Ann. Esromenses (Script. Rer. Dan. I. p. 244.) 1220: Waldemarus secundo ivit ad Estlandiam, et Andreas archiepiscopus recessit. Hamsfort. chron. sec. vol. 1. p. 255: 1220 Dani in Livonia. Rex bello incumbit. Beringaria uxor marito conjuncta ex improviso sagitta percutitur VI Kal. April. Tum Danopolis, Revalia, Leale, et alia oppida in Livonia a Danis condi coepta. condiderunt. Archiepiscopus vero novum in Wironiam et Gervam episcopum consecravit, et provinciam Harrionensem episcopo Revaliensi attribuit. Interea vero episcopus Albertus, qvi auxilium tam a Papa qvam ab imperatore Frederico frustra qvæsiverat, regem Daniæ hieme seqventi adire cogebatur, et in potestatem ejus non modo Estoniam, sed etiam Livoniam committere ("), hac tamen conditione, si Rigenses una cum Livonibus et Lettis consensum essent præbituri. Dum hæc vero in Dania gerebantur, eqvites ensiferi in Livonia novam Estoniæ partitionem cum Rigensibus fecerant. Andreas autem in arce Revalia ab Ossiliensibus, qvi iterum a fide defecerant, obsessus est. Sed accidit decimo qvarto obsidionis die, ut oppugnatores, vano qvodam terrore compulsi, obsidionen solverent. Soluta obsidione Dani seniores Revalensium, Harrionensium et Wironensium suspenderunt in arbores, et reliqvis incolis mulctas easdemqve graves irrogaverunt, unde magnum sibi odium conflabant. Qvum igitur Andreas intelligeret, Danos totum istum tractum propriis viribus tueri non posse, legatis episcopi Rigensis suam operam ad pristinam libertatem ipsi restituendam pollicitus est, hae scilicet conditione, ut junctis viribus paganos impugnarent. Consiliis igitur Andreæ effectum fuisse videtur, ut rex Waldemarus, qvi anno 1222 cum valido exercitu in Osiliam venerat, votis Livoniensium annueret (**). Eodem anno Andreas non modo provinciam reliqvit, sed etiam se archiepiscopatu abdicavit. Diutius enim morbo insanabili laborans Papam litteris supplicaverat, ut abdicationem suam recipere dignaretur, usu Pontificalium sibi nihilominus reservato. Rescripsit Papa Honorius tertius 1222 episcopo Arusiensi et Wendelsusensi, ut primum Andream monerent, ne officium pastorale, si eo defungi posset, unqvam desereret, si vero aliter esse non posset, vice sua cessionem ejus recipientes, Andreæ de bonis ecclesiæ Lundensis, unde commode sustentari posset, assignanda curarent (***). Senex, qvi lepra correptus erat, sedem sibi elegit insulam Ifö in provincia Scania, qvæ Villandsherred dicitur, ubi deinde vitam et privatam et solitariam per sex annos degebat. Anno 1228 die XXIV Junii demortuus est, et sepultus fuisse fertur in choro ecclesiæ Lundensis aqvilonari sub fenestra, qvæ ad septentrionem est in ipso pæne muro templi (+). (*) ibid. p. 148. (**) Ita ann, min. Wisbyens. Script. 1 p. 254. Hamsfort ibid, p. 285 et Chronol. rer. mem. ibid. 1 P+ 575 habent 1221. (***) Suhm Hist. af Danm. 9 D. S. 756. (+) Matthiæ series episcoporum Lundensium p. 65. - Tanta et innocentiæ et sanctitatis fama floruerat, ut miraculis post mortem inclaresceret. Unum ex istis, qvæ de Andrea nostro circumferebantur miracula, speciminis loco afferre juvabit ex catalogo episcoporum Lundensium Magni Matthiæ, sæculo decimo sexto confecto, p. 64: In profesto qvodam Natalitiorum Christi, qvum hilaritati ex more et festi gratia nonnihil tribueretur a domesticis episcopi, deficiente forte vino, misit is ex famulis qvendam ad hauriendam aqvam ex fonte proximo. Ea allata in vinum mutata est. Idem famulus secundo missus rursus pro aqva vinum adfert. Misit autem eundem episcopus et tertio, prohibens severe, ne in via gustaret, qvæ hausisset. Verum is, spreto heri mandato, qvum liqvorem a se haustum gustasset, factum est, ut nihil hic præter aqvam ad convivas attulerit. Cujus inobedientia et curiositate offensus episcopus eundem dicitur severius increpasse, damnata incredulitate et perfidia. Multa, dum in vivis erat, ecclesiis largitus fuerat, inprimis monasterio Sorano et ecclesiæ Lundensi, qvæ in libris daticis illarum ecclesiarum (*) sigillatim allata hic enumerare nolumus. Libros vero, qvos moriens canonicis Lundensibus reliqvit, recensere operæ pretium esse videtur, ut, qvalis ea ætate supellex fuerit litteraria, inde cognoscatur. Postqvam igitur auctor libri datici Lundensis varia cimelia ab archiepiscopo dono data commemoravit, ita pergit (**): His omnibus pretiosum superaddidit thesaurum, scilicet libros tam Veteris qvam Novi Testamenti et plurimos, qvi ex istis ducunt originem, sicut patet in sequentibus. Bibliam (***) in tribus partibus, Evangelistas glossatos (****), epistolas Pauli de majore glossatura (+), unum e quatuor (++), Pentathecum bene glossatum et bene correctum (+++), Jeremiam bene glossatum, Sententias bene correctas (++++), (vid. lib. dat. Lundens. in Script. Rer. Dan. vol. 3 p. 524, vol. 4 p. 47-48; add. Ann. Petri Olai ibid. 1 p. 183, catal. ill. Soræ sepult. ibid. vol. 4 p. 541-542. (**) Script. Rer. Dan. vol 3 p. 524-525. (***) scilicet ex versione vulgata. (***) Instructos vel glossa ordinaria Valafridi Strabonis, vel glossa interlineari Anselmi Laudunensis. (+) Glossa interlinearis Anselmi Laudunensis annotationibus Petri Lombardi adaucta dicebatur glossatura magna vel major. (++) Haud dubie indicatur harmonia qvædam Evangelistarum, fortasse monotessaron illud jussu Ludovici Pii compositum, de qvo vid. Fabricii bibl. Græc. ed. Harles. vol. IV P. 882. (+++) Media ætate plures theologi Parisienses magna cum diligentia versionem vulgatam a mendis purgare studuerant. Annotationes eorum criticæ dicebantur correctoria biblica, et exemplar versionis vulgatæ juxta has annotationes correctæ nominabatur correctio Parisiensis (vid. Richard Simon Histoire critique des versions du N. Test. chap. IX). Ad talem correctionem exemplar Pentateuchi supra commemoratum pertinuisse videtur. (++++) Sententias Salomonis ex correctione Parisiensi. Scolasticam historiam (*), Psalterium glossatum in duabus partibus, Exceptiones de moralibus Job (**), Allegorias et moralitates (***) super Vetus et Novum Testamentum in uno volumine, Lumbardum in ecclesia inventum (****) et libellum Stephani abbatis de sancta Genovefa (+), duplices glossas super cantica canticorum. Glossa super Apocalypsin, Summam Huicionis (++) et VII libros legum. canonum (++), librum honestum et multum utilem. correctum, qvem in sua Capella habebat. Insuper et alios libellos, corpus Missalem valde bonum et bene () Petrus Comestor sive Manducator, academiæ Parisiensis cancellarius, anno 1198 denatus, scripsit ad Guilielmum archiepiscopum Senonensem in usum fratrum suorum historiæ scholasticæ libros 16, in qvibus historiam sacram a creatione mundi usqve ad finem actorum apostolicorum enarravit. (**) Excerpta ex opere Gregorii primi, qvod inscribitur Expositionis in Job sive Moralium libri 35. (***) Moralitates dicebantur medio ævo meditationes de moribus sive interpretationes locorum biblicorum in usum practicum conversa. Ita Philippus Harvengius, anno fere 1180 mortuus, scripsit moralitates in cantica canticorum. (****) Per Lumbardum vel opera omnia Petri Lombardi intelliguntur, vel potius opus ejus palmarium: Sententiarum libri 4. (+) Auctores historiæ litterariæ, v. c. Cave vol. 2 p. 252, præter epistolas Stephani Tornacensis supra sæpius allatas modo sermones 31 in diebus festis habitos et spissum in decretum Gratiani commentarium illi attribuunt. Et hæc et illa scripta hic possunt intelligi; auctorem enim libri datici libellum ponere pro libro patet ex iis, qvæ mox seqvuntur ubi corpus canonum ad libellos refert. (++) Observavit jam Rosenvingius noster in hist. juris Danici vol. 2 p. 145 (ed. 2do 1. 76), per Huicionem haud dubie intelligi Hugguccionem jurisconsultum anno 1210 demortuum. Summa igitur, qvæ hic commemoratur, est Summa decreti Gratiani. (+++) Decretorum canonicorum collectanea seu concordantiam discordantium canonum a Gratiano circa annum 1151 conscriptam. Med ovenstaaende Afhandling maa jevnföres H, Estrups Recension i Maanedsskrift for Litteratur V. 257-263 (Kbhvn. 1831) og Berättelse om Erkebiskop Anders Sunessons graf, upptäckt i Lunds domkyrka år 1833. Af Anders Lindfors och Henrik Reuterdahl“, i Kongl. Vitterhets, Historie och Antiquitets Academiens Handlingar XVI. 87-116. Stockholm 1841. VIX ab zaois.auditing and Rettelser. inddo edge Side III. Lin. 12 Andres læs: Anders. 1. Anm. 2. Lin. 3 I. 7 læs: 1. 7. - zol 2. Lin. 4 tilföjes i Marg.: Sk. L. 1. 4. 3. 4 fra neden tilföjes i Marg.: Sk. L. I. 22. 4. 3 -: Sk. L. I. 23.

Sk. L. II. 3.

3 fra neden: Sk. L. I. 8-12 læs: Sk. L. I. 8-13. - sidste Lin. fra neden tilföjes i Marg,: Sk. L. I. 15. II. 1. 2 fra neden Cap. 14 læs: Cap. VI. 8 Notetegnet 6 sættes efter uoluisse. 5. - 6. 7. 3 i Marg. Sk. L. 1. 19 læs: Sk. L. I. 16. 7 Sk. L. 1. 16 læs: Sk. L. I. 17, 18. 8. Anm. 13 Lin. 15 Indskrækning læs: Indskrænkning. [- 11. 13. 16. 21. 2 fra neden II. Cap. III læs: II Cap. II. ult. text. contigentibus læs: contigentibus. 7 langoris læs: languoris. 3 tilföjes i Marg.: Sk. L. III. 6. -15 (1) læs: (15). Anm. 4 Sapien i læs: sapienti. 44. Anm. 12. 1 singul læs: singuli. 46. 9 Sk. L. V. 2 læs: Sk. L, V. 29. 47. mulledi! ialab Fill 49. 2-3: 3331 læs: 331. 1 psius læs: ipsius. 53. Anm. 13 Lin. 2 fuisse læs: fecisse. 56. 8 cininm læs: ciuium. pauligt eremu 57. Bola onnis 2 fra neden tilföjes i Marg. Sk. L. V. 18. 62. Anm. 1. 9 marca sregi læs: marcas regi. 63. 68. 83. - 11 LX læs: XL. 3 tilföjes i Marg.: Sk. L. V. 33. 3 fra neden tilföjes i Marg.: Sk. L. VII. 18. Not. 12 udslettes. 86. Not. 11 udslettes. 87.- 2 tilföjes i Marg.: Sk. L. VII. 10. 88. Overskriften Lib. V. læs: Lib. VII. -12 tilföjes i Marg.: Sk. L. VII. 14. Not. 10 udslettes. 89. Not. 8. Efter jure sættes .- 91. - 100. -10 juridiis læs: juridicis.. - 3 rogationem læs: rogationum. 10 totam læs: totum. mbro loob alin.119. -2 efter iuramentalibus tilföjes: sufficientibus. -obus stationifirA 121. 128. 130. 131, -132. Not. Lin. 1 Bjelker læs: Stolper. 11-10 efter Höjde tilföjes: efter en skraa Linie. - 16 interresse læs: interesse. 18 persoluit; herved anmærkes, at H. L. læse persoluet. 3 facia læs: faciat, Antique Leges Scanie. I. De (1) uentre in possessionem mittendo (2), et que portio uxorem superstitem contingit (3), et cujus sit defensio, si questio oriatur de partu, an sit (4) procreatus, an baptizatus, an parenti superuixerit. (Sk L. I. 1-2). Capitulum primum. Marito defuncto sine liberis, si se uxor Lib. I. Cap. I. ipsius (asserat inpregnatam, ob spem future sobolis indiuise debet hereditati cum suo legitimo defensore xxi septimanarum spacio preuidere (). Quo transacto tempore, si ueracium matronarum, intuentium uentrem ipsius (), testimonio, spem future prolis inanem fuisse, constiterit, omnia, que in hereditate sunt mobilia, uel se mouentia (8), uel immobilia, precio tempore () matrimonii comparata (10), equis sunt partibus diuidenda, medietate heredes (") defuncti proximos cum prediis, (¹) A. inscr. Quid uxor hereditabit marito defuncto sine liberis. (2) Transmittendo H.- Ubtryffet: de ventre in possessionem mittendo er laant af den romerske Net, f. I. 7 §. 10 D. quib. ex causs. in possess. (XLII. 4). (3) Contingat H. L. () H. add. vivus. (") illius H. A. () Preuideri A. () H. om. ipsius. eius A. III. 103 falder " , quikfæ, thær ywar dorthærskild ma ganga“, () Tempore, som mangler i Hoffr. er tilføjet efter A.H.L. og er vistnok den rette Læsemaade, ba precio matrimonii iffe giver nogen Mening; immobilia precio tempore matrimonii comparata svarer til St. 2. Köpajorth. See ogsaa Udtrykket hos Andr. Sun. 1. 4.„immobilia a tempore nuptiarum precio comparata“. (10) Comparate A. (8) Se moventia, d. e. Kreature, hvad J. L. (") Heredis A. 1 Cap. (Sk. L. c. 3). Cap. III. (Sk. L. c. 5). Lib. 1. Cap. 1, 2, 3. que propria ipsius fuerant, et uxorem altera cum suis prediis contingente (); probatione per duorum testimonium et (2) duodenum ab aduersario nominatorum XII cim de probantis progenie iuramentum (3), affirmanti, non neganti, natum (4) post uiri obitum procreatum, seu (5) adeptum baptismatis sacramentum, seu (6) parenti superuixisse (-), si supra () aliquo istorum casuum oriatur questio, incumbente, non uxore sed ipsius (9) defensore iurisiurandi religionem exibente (10). II. Quod (1) non regeneratus baptismatis sacramento hereditatem consequi non possit (12). Numquam (13) regeneratus baptismatis sacramento, ac si numquam fuerit (1) generatus, nullum potest hereditatis commodum optinere. III. De (15) bonis auitis que portio contingat nepotes post obitum filiifamilias. Filiifamilias (16) in sacris [cum] (") paternis cum uxore constituti (18), si sine diffinicioni (19) certe quantitatis bonis patris addiderit bona, que (¹) A. add et (2) Cum duodeno nominatorum XII ab adversario de &c. H. (3) Iuramento semper affirmante non negante etc. H. () Partum A. H. L. (') Aut H. () H. om. seu parenti supervixisse. () Supravixisse A. (3) Super H. L. () Eius H. (10) Exhibente. H. L. (1) Qui H. A. (13) Potest H. (13) Non H. (14) Fuisset H. (16) Quæ portio contingat nepotibus post obitum filiifamilias. A. Begyndelsen til dette Capitel mangler i L., da et Stykke af forste Blad er afrevet. (16) Filiusfamilias H. Si filiusfamilias A. Disse Haandskrifters Afskriver har formodentlig ikke kunnet forklare sig Genitivet filii fam., der styres af det længer nede forekommende filii (quotcunque fuerint filii), som er Sætningens Subject. (1) A. L. H. om. cum. (18) Constitutus H. A. (19) Definitione H. A. Diffinicione L. Jofr. Skaanske Lovs Udtryf: oc læghs ey fælag theræ imællin. Lib. I. c. , 4. 3 ipse habuit (1) cum uxore, quotcumque fuerint filii de communi substantia, eciam prediorum post contractas nuptias comparatorum, cum auo et aliis consortibus post obitum patris uiriles et equales accipient porciones, per priorem gradum ab aliis prediis excludendi. Si uero in mansione (patris bona, que habuit (3) cum uxore, fuerunt (*) diffinita (5), illa sola, si uiuente auo pater obierit, filii, quotcumque (6) fuerint, optinebunt, IV. Que porcio contingat priuignum uel priuignam post obitum nouerce et qualiter () facienda sit diuicio, et qualiter hereditates compensande. 8020 (Sk. L c. 6-7). Patrifamilias, non habenti filios () uel habenti, si mulier nupserit Cap. I et ad eum cum liberis uel sine liberis cum bonis suis transierit, si non fuerit determinatum, que porcio quemque (9) contingat, quantumcumque (10) dispar fuerit bonorum collatio, pares(") tamen partes omnes (12), cum a communione recesserint, optinebunt, salua sexus (13) prerogatiua, ut masculus duplo (majus) (14) quam femina consequatur, nisi (5) uxor fuerit uel mater, que marito vel filiis adequatur et tum consortii masculini gratia prefertur filiabus. Huic diuitioni eciam (16) immobilia subiacent, a tempore nuptiarum precio comparata. Alia predia, noua (1) () Habuerit A. () Saaledes i H. A. L.; i Hoffr. ved en Skrivfejl mansionem. (3) Habuerit A. (*) Fuerit H. L. () Si fuerunt definita : berfom Godset er lagt i Fællig, saa at Enhvers Andeel er bestemt. () Saaledes i A. L.; i soffr. staaer ved en Strivfejl quocunque; H. har quæcunque. (¹) Quæ H. (8) Liberos H. () Saaledes i H. L. quemquem A.; i Höstt. staaer: qvem. (10) Quantumvis H. (") Partes tamen omnes pares si a etc. A. (13) L. om. omnes. (13) Saaledes i H. A. L.; i soffr. ved en Fejlffrift: sexu prærogatiui. (1) Dette majus, som mangler i Hdstr., staaer i A. L.; i H. magis. (1) Jofr. hermed St. £. I. 22. (16) Tantum mobilia et immobilia etc. H. (1) Novaque hereditas etc. H. A. L. 1* Lib. I. cap. 4, 5. quoque hereditas, que post contractas nuptias alteri accessit coniugum, suos semper dominos comitantur, nisi patrem (1) ad bonorum omnium, tam mobilium, quam immobilium, uocet (2) consortium superstes procreata soboles matrinorum (3), matre tamen ad paternorum bonorum participium nullatenus aspirante, sed solo patre propter laboriose prouisionis onera istud (") sibi privilegium uendicante (5), et () hereditatem, licet uberiorem, uel hereditates, exceptis (") immobilibus, primo obiecta hereditas, haut (8) tribus marcis exilior (9), ad particionis (10) pertrahat (") rationem (12). Eodem (13) modo (14) quotcumque de nouo sibi (15) delate occurrerint hereditates, numero pares, licet censu sint inpares, compensantur. Si (16) que tamen super numerum concurrentium hereditatum excreverit, absque diuisionis minutione (1), nisi quid ex ea eciam ad communes usus consumptum fuerit, permanebit. Cap. F. (Sk. L. I. 8-12). V. Quid iuris sit, si bona uxoris alienata fuerint a marito (18). Nulla prole suscitata nel superstite alienare non debet predium uxoris maritus; si tamen alienauerit, stabit alienatio, per uxorem, cui non convenit de viro suo conqueri, nullatenus (19) infirmanda, sed ab (') Paternum A. (2) Saaledes i A. H. L.: i hoffr. ved en Fejlftrift: voces. (3) Maternorum, H. A. L. (Illud H. () Jvfr. St. 2. I. 23. () H. L. add. nisi. (1) Pertrahit H. Protrahat L. (12) Jvfr. hermed St. 2. I. 7 og II. 3. (13) Ratione eadem quotcunque e nouo etc. H. (1) A. om. modo. (16) H. add. e contra. (1) I osfr. staaer urigtigt si qui; men i L. A. H. si que. Si quæ tamen pars Præuie obiectas habeant, primo obiecta numero concurrentium etc. H. Si quæ etc. H. () Saaledes i A. H. L.; Haandskriftets habeant er upaatvivlelig en Skrivfejl. () II. add. exceptis immobilibus, (10) Partitionem A. tamen super pares numerum etc. A. (¹) H. add. id ei. Diminucione. L. (18) A. add. nulla prole suscitata vel superstite.

(19) A. H. add. infrigenda vel. Lib. I. c. , 6. 5 eo () iure diuino (2), vel ab eius herede, quamuis communi filio, si dire (3) mortis imperio soluta fuerit, ipsa uel eius heres terre sue, quam constat alienatam fuisse (), in terra, uel, si terra defuerit, in rebus quibuslibet iuste estimatis recipiet compensationem (5), marito uel eius (6) herede probante quantitatem distracte terre, si super ea fuerit orta discentio (), negationem etiam (8), si negauerit alienationem, duodeno sui (9) et bondonum XII (10), qui suo nomine terras possident ("), iuramento (2). E contra marito, cui pro libito suis est uti licitum, siquid in quoscumque usus distraxerit, non recompensabitur ab uxore eius (13) vel eius heredi (14) ab illius (15) herede. Si quid tamen de precio mariti remanere constiterit inconsumptum, ipsi (16) uel eius heredi relinquitur indiuisum. VI. Quod aurum vice predii fungitur in diuisione (18). (Sk. L. II. 2). Aurum patrimoniale, licet sit mobile, patrimonialis predii uice CLIE fungitur in diuisione, sed (19) que predia eciam auro fuerint comparata, () L. add. si. (St. 2. 1. 10 hedder det blot: „skilies 19 bathæ æller döth ællær quick"; Sunesen lægger unægtelig Vægt paa, at Stilsmisse i levende Live allene burde ffee jure divino, jonfr. hans Yttringer i XIII. 3. (3) Duro H. (*) Esse L. (") Recompensationem H. () Uxoris A. () Dissentio H. A. Dissensio L. (3) A. om. etiam. (") Suo H. (1) XI. L. (") D. e. Selvejere; St. L. III. 14:„oc witi ofna med tolf otholbondum.“ (1) A. add. roborabit. (13) H. L. om. eius. (14) Saaledes i L. Haandskriftets herede et upaatvivlelig en Skrivfejl, som iøvrigt ogfaa findes i A. H. bar heredibus. (16) Huius H. - A. add. mariti, (16) Ipse vel eius hærede A. (1) A findes bette Capitel, ligesom i St. L., i Begyndelsen af 2den Bog. (18) Saaledes i H. L.; i hoffr. synes at staae indivisum.h (1) L. add, si. Cap. VII. (Sk. L. I. 14). Cap. VIII. (Sk. L. II. 4). Lib. I. c. 6, 7, 8. quantum ad diuisionem, conditionem () mobilium imitantur; quicquid tamen de () auro consumptum fuerit, ex parte neutra restauratur (3). VII. De trina citatione. Si quis ad ius citatus contempserit uenire, in duabus horis (¹) erit aduersario pro citatione qualibet et in tribus marcis regi tandem pro citatione tercia condempnandus; post hec (5) si se presentauerit et se uoluisse, sed non potuisse, uenire (), uel minus legitime uel minime citatum fuisse, duodeno docuerit iuramento, omnem euacuare () poterit condempnationem, principalem litem () iterum subiturus. VIII. Quoto iuramento fidem facere debeat, qui negat totalem hereditatem uel (") partem (10), Siquis delatam alii (") hereditatem ad se negauerit peruenisse, licet tribus marcis nichil (12) amplius continentem, ut fidem et (13) robur optineat sua negatio, xxxvi bondonum requiritur (14) iuramentum. At si quid se confessus fuerit accepisse ad ipsius solucionem, dum tamen minus non fuerit una hora (15) nummorum, cum duodeno bondonum iuramento, quod nichil amplius ad eum peruenerit, a peticione se poterit liberare. () Naturam H. (*) Ex A. (3) Restituatur H. A. ( Oris H. A. (5) Hoc H. A. L. (6) Non noluisse. H. L. Cætera des. in A. () Evacuare : irritum reddere see Du Cange v. vacuare. () Actionem L. (⁹) Et A. (1) A har dette Capitel sin plads i II. 2. (") Alteri A. (13) Vel (?) L. (13) Aut A. (14) Requisitum A. (16) Ora H.-A, om, hora. Lib. I. c. 9, 10. IX. De communis consorci lucro vel dampno. (Sk. L. I. Uniuersos contingit de communi consortio quicquid uel culpa amit- Cap: 1.19) titur uel industria conquiritur (1) singulorum (2). X. Qualiter emancipatio fieri debeat, vel quid iuris, si (3) fiat. Cap. X. Volens emancipare () filium in iure coram omnibus protestetur, (sk. L. I. 16.) quod eum (5) a sua liberet potestate et quod nolit de factis suis (6) de cetero respondere, nulli de cetero responsurus de suis excessibus, preter reatum homicidii, interdum a cognatis eciam emendandum (), probaturus eciam emancipationem, si super ea (5) oriatur questio, duobus testibus testificantibus, quod interfuerint () communi iure (10) ipsius legitime promulgationi; et e contra, si pater emancipationem uoluerit diffiteri, audietur negationem suam duodeno corroborans iuramento, ut semper aduersus filium patri defensio deferatur. Nec cogendus est pater emancipato aliquid de suis bonis supra sue uoluntatis beneplacitum assignare, nec de bonis maternis quicquam, filium post mortem matris contingentibus, contra uoluntatem filii retenturus. () A. in marg. corrig. adquiritur. I Hoskr. ved en Skrivfejl singularum. (3) Saaledes i L. J Hosfr. staaer sit; i H si sit. () Det romerffe Udtryf: emancipare, som Andr. Sunesen her har brugt og hans folgende Orb:„quod eum a sua liberet potestate“ antyder et andet Begreb om den faderlige Myndighed end St. L. I. 17, som siger: WILLA börn skilias fran fadhur sinum etc., jvfr. Er. S. L. 1. 7 og Jydske 2. 1. 7. () L. om. eum. (Eius H. (') Emendandi A. (3) H. add. re. () H. L. add. in. (10) Dm Jus commune betyder Landsting, som ellers faldes placitum generale, funde maaskee være tvivlsomt, men da St. L. 1. 17 baade nævner Landsting og Herredsting, betyder det neppe andet, end almindeligt Ting, holdt paa de sædvanlige Tingtider, alminnins Thing, Er. Sjell. 2. III. 24, almynt Thing, Sögneting, f. Saml. af gl. danske Domme I. 29, 30 og 250. Cap XI. (Sk. L. I. 19, 20, 21. cfr. II. 7.) 8 Lib. I. c. 11. XI. Quid iuris sit, defuncto vel (1) filiofamilias vel emancipato vel (2) uitrico vel nouerca, quantum ad successionem. Patre (3) superstite defunctus filiusfamilias nullum habet (*), ac si numquam fuisset genitus, successorem. Emancipato, sine posteritate defuncto, solus pater succedit, exclusis fratribus tam emancipatis, quam in potestate patria () constitutis, quam ex matre tantum coniunctis, licet ipsi ad bona uitrici non debeant aspirare. Partem (6) facit defuncto uitrico uel nouerce () relictus preuignus uel preuigna, in communione cum filiis et (8) filiabus persone mortue, ipsis tantummodo relinquendam (9). Post patris obitum cuicumque sine posteris decedenti (10) filio cum matre succedunt fratres pariter et sorores, emancipati tamen ad communia bona cum fratribus parciendum (") nullatenus admittuntur, nisi reportauerint quecumque eis prius a patre fuerant (12) assignata (13). Post uiri obitum uxore relicta relictisque filiis, qui- (¹) H. A. om. uel (2) H. om. uel. (3) Matre L.-H. add, et matre, (4) Habebit A. (") Patris A. () Patrem A. ( Nouerca H. A, (³) Vel H. A. () Denne Sætning maa udentvivl forstaaes saaledes: Naar Stiffon eller Stifbatter ere i Fællig med den afdøde Stiffaders eller Stifmoders Sonner og Dettre, maa de udlægge en Lod af det fælleds Bø for den Afdøde (partem facere vitrico etc. jvfr. St. 2. 1. 21: resæ them dödæ lot.) som allene kommer dennes Børn tilgode. (10) Discedenti H. (1) Partiendas H. Partienda A. Percipiendum L. (1) Fuerunt designata H. Fuerint A. (13) J Hvitfelds Udgave indskydes her det folgende Stykke: Regi quoque.... dubitatum, ligesom det i L., hvor Styffet: Post viri... relinqvitur aldeles mangler, folger umiddelbart efter, og virkelig synes det, efter Sammenhængen (jvfr. Udtryffet iidem sunt etc.), at denne er den rette Plads for Sætningen, hvorimod de Orb: Post viri obitum etc., som L. aldeles udelader, synes at burde sættes i Forbindelse med den Sætning, der begynder med Ordene: Partem facit... relinqvendam. Thi den i L. udeladte Sætning kan neppe give nogen Mening, uden ved at betragtes som en Indsfrækning i den ovenanførte, at der efter Stiffaders eller Stifmoders Dod skal aflægges en Lod for den Afdøde; her siges nemlig, at naar Stifmoder lever efter Mandens Ded, skal der ingen Lod aflægges for den Afdøde, som særlig skulde komme hans Børn tilgode; der maa altsaa ved den først anførte Bestemmelse, som giver en modsat Regel, forudsættes, at begge Forældre ere døde. Imidlertid ere herved Lib. I. c. 12. 9 busdam communibus, quibusdam preuignis uxoris, non (1) est defuncto (2) portio de bonis communibus facienda, que uxori penitus auferatur et solis filiis relinquitur (3). Regi quoque in tribus marcis idem (4) sunt condempnandi, nisi statuto die in communi iure, quicquid acceperant (5), parati fuerint reportare, facienda fide duodeno sacramento (), si super quantitate referendorum fuerit dubitatum. XII. De iniqua differentia tollenda anteriorum et (posteriorum) () in successione matris. (Sk. L. I. 24.) Iniqua differentia anteriorum et posteriorum sublata ($), ad defuncte Cap. XII. matris hereditatem in omnibus, tam mobilibus quam immobilibus, diuidendam eque admittuntur () filii priores ex maritis (10) prioribus, ut posteriores ex marito nouissimo (1) suscitati. iffe alle Banffeligheder hævede, da det baade synes unaturligt, at Faderens Lod ikke udelukkende skulde deles mellem hans Børn, og tillige strider mod St. L. I. 21, som udtrykkelig bestemmer, at der efter Faders Dod skal rejses Lod for den Døde „allum hans börnum til skiftis“, men derimod synes at udelukke Moderens Born efter hendes Død fra en lige Ret mod Stiffaderen ved at sige: „æn swa ær æi um quinnæ alf“. Maasfee har derfor A. udeladt non foran est, men da bliver hele Stedet overflødigt, og derved dets Udeladelse i L. retfærdiggjort. Ogsaa Arvebogen har i Cap. 38 en Regel, der ganske strider mod den her omtalte Sætning hos Andr. Sun., hvorpaa allerede Kofoed- Ancher har gjort opmærksom (Saml. jur. Str. II. 382-384). () A. om. non. (2) Defuncte A. (3) Relinquatur H. A. () lidem A. H. () Acceperint H. () Juramento L. () Posteriorum, som mangler i höstt., fin. bes i A. L. H. og fordres af Meningen. (3) Hvori denne Forstjel efter den ældre, Net mellem de forskjellige Kuld har bestaaet, berom haves ingen Efterretning. () Admittantur A. (10) Matris A. (1) Saaledes i H. A. L.; i höstr. ved en Sfrivfejl novissimi. 2 Lib. I. c. 13. Lib. II. c. 1. XIII. Cap. XIII. Quod illi heredes potiores habeantur in defensione, qui commune aliquid dicunt (1), quam qui proprium allegant. Sk.L. I. 26, 27.) Illis uocatorum (2) ad ea, que post mortem alicuius relicta sunt, diuidenda, qui terram aliquam allegant precio comparatam et sic ad omnes consortes pariter uenire (3), cum duodeno deferri debet defensio sacramento, non() illis, qui patrimonialem dicentes, eam sibi solis cupiunt uendicare. Idem obseruatur inter heredes tantum ex altero parente coniunctos, ut illis tantum defensio deferatur, qui ad omnes ex quacumque causa contendunt aliquid pertinere, uel utraque pars ex uno tantum (parente coniunctorum sibi dissentientium () de communi sex uiros nominet parentela, ut illi () duodecim nominati, sacramento prius prestito, quod a iusticie non uelint tramite deuiare, determinando, que terre patris fuerant et que matris, et que precio comparate, omnem eis amputent super diuisione facienda materiam litigandi. Pari modo inter fratres, ex utroque parente coniunctos, super particione bonorum est omnis controuersia sopienda. Lib.II. Cap. 1. (Sk. L.II.5,6,8.) XIV. Qui quibus in successione preferuntur. Naturali statutum est equitate, ut, exclusis ascendentibus et transuersalibus, primo hereditas solis descendentibus deferatur, salua graduum prerogatiua, ut priores in gradu semper posterioribus preferantur. Succedentes ergo in primo gradu filii et filie uiriles accipiunt porciones(5), seruato tamen (1) Saaledes i H. A. L.; i osfr. ved en Skrivfejl dicuntur. () Vocatis H. A. (3) Peruenire H. L. (*) A om, non. () Med andet Blæk forandret til tamen; faaledes ogsaa i A. (6) Dissidentium H. L. (¹) L. om. illi (3) Jvfr. Pauli sent. recept. Lib. III. Tit. II. 3,,viriles id est æquales portiones." Lib. II. c. 1, 2. 11 sexus priuilegio, ut semper filio duplo maior quam filie pars hereditaria (1) relinquatur. Deficientibus primi gradus liberis, admittuntur neptes et nepotes, non uiriliter sed in stirpes, ut ex illis quique (2) nichil amplius obtineant, quam parentes eorum, si uiuerent, obtinerent (3), puta, unica neptis, ex filio defuncto relicta, duplo maiorem recipiet portionem (), quam nepotes et neptes, quotcumque fuerunt (5), ex defuncta filia procreati(6), inter illos tamen, qui ex uno parente prodeunt, sexus differentia custodita. Cessantibus duobus primis gradibus, pronepotes (") et proneptes absque sexus differentia omnes equaliter admittuntur, eodem iure in cunctis () gradibus ulterioribus obseruato. Cessante linia descendenti (9) et deficientibus patre et matre in linea ascendenti (10) et fratribus et (") sororibus in linea transversali (12), auus paternus et auia paterna, auus maternus et auia materna, patruus et amita, auunculus et matertera, fratris et sororis filii et filie, omnes equales partes, exclusa (13) sexus differentia, consequentur. XV. Quid seculo renuntiantium (14) monasterio conferri possit, a sano vel egro, a transeunte ad religionem (15) uel non transeunte (16). (Sk. L. II. 10, 11, 12.) Cui (7) licet et libet mundum relinquere, licet quoque cum bonis I. Cap. II, omnibus ipsum contigentibus, si sanus est et incolumis, religionis causa (¹) Hereditatis L. (Quiquam H. quisquam A. (3) A. om. obtinerent. () St. 2. II. 5 har her urigtigt: „tha takær the enæ dottor em mikit sum allæ hini synir“, see iøvrigt C. F. Normann de jure repræsentationis, p. 31-32, jvnfr. med J. E. Larsens Recension i Maanedsffrift f. Literat. III. 215 ff. (") Fuerint H. A. L. (Procreatæ A. () Pronepotis et proneptis A. () L. om. cunctis, (") Saaledes i H. L.; i hofft. staaer decenti, i A descendentium. (10) Ascendentium A. (") Ac H. (13) Saaledes i H. A. L. 3 Hosfr. transsubstantiali.

(13) Exclusus A. (4) Renunciantibus H. a renunciantibus A. (10) Religio betyder her Klosterliv; transire ad religionem, gaae i Kloster; sæculo renuntiare, gjøre Afkald paa Verden. (1) JA. har dette Capitel sin plads efter det følgende. (1) Cuilibet et libet modum relin quere etc. A. 2* II. Cap. 111. (Sk. L. II. 9.) 12 Lib. II. c. 2. 3. monasterium introire. Si uero propter grauis morbi periculum de rebus suis disponere urgeatur, medietatem tantum portionis ipsum contingentis () conferendi habet monasteriis siue extraneis, quibus uoluerit, facultatem, medietate reliqua non ad uxorem (2), sed ad filios tantum et filias pertinente. Ipsum uero contingens portio nominatur, que (3), diuisione facta inter ipsum (*) et filios et filias (5) et alios, siqui fuerunt (6) communium bonorum consortes, sibi soli competere comprobatur. Si uero solus sit et absque liberis, cuncta, que possidet ipsi () contingentia, ut de illis, sicut determinatum est, ordinandi habeat potestatem. Ad religionem conuersus, uelud mundo mortuus, ad nullum habet (8) de cetero successionis commodum aspirare ("), nisi quid ei religionis vel alterius fauoris intuitu conferatur. XVI. Quantum liceat patri nepotibus conferre, uiuentibus filiis et eorumdem nepotum patruis. Licet cuique post mortem filii (10) quantum ipsi deberetur ("), si uiueret, eius filio nepoti conferre, cui, si super collatis possessionibus imperatur, defertur (12) possidendi defensio duodeni iuramenti et duorum ( Contingentem H. Contingenter A. () Naar der her siges, at Konen ikke skal have Andeel i den halvdeel af Mandens Hovedlod, som han ikke stjænker Klosteret, saa er det iffe alene fordi Konen man forudsættes at gaae i Kloster tillige med ham (f. Can. 2 C. 33 q. 5 og C. 17 X. de convers. conjugator. jonfr. Eriks S. Lov I. 29), men vel især fordi der overhovedet Auliffe tilkom Konen nogen Deel i Mandens Lod, naar hele Boet deeltes i Hovedlodder, af hvilke ogsaa Konen fik sin. (3) A. add. in. () A. H. om. ipsum et. (") H. add. ac ipsum. A. add. et ipsum. () Fuerint H. A. L. () Ipsum sunt H. L. ipsum A. (s) Habeat A. () A. perp. om. aspirare... religionis. (10) Saaledes i H. A. L.; i Hoskr. ved en Strivfejl debentur. (1) Post mortem filii; dette staaer iffe i Modsigelse med Overskrivten: viventibus filiis; thi ved den Afdødes Sen sigtes her til Barnebarnets Fater, hvorfor filii viventes netop betegnes som dets Farbrødre (et eorundem nepotum patruis). (1) Defertur defensio possidenti H. L. deferre possidente defensione A. Udentvivl er Læsemaaden possidenti i H. L. den rigtige, jonfr. Modsætningen i Slutningen: si nepos non possideat. Lib. II. c. 3, 4. 13 assistentium per scotationem ab auo facte (1) legitime dacioni, probatione tantum duodeni iuramenti, si nepos non possideat, heredi proximo concedenda, quod ab auo terre, de quibus agitur, nullatenus scotate fuissent. XVII. De transeuntibus pro alimonia in alterius potestatem (2). Cap. Si quis propter rerum penuriam, uel propter corporis debilitatem, (sk.L.fl.13-16). ex torpore senii uel langoris angustia procedentem (3), vel ob alia miserabilia fortune grauamina, sibi non sufficiat uite necessaria procurare, cum heredibus suis conueniat, ut inter eos bona, que possidet, parciatur, ab eis, per uices circumeundo (4) singulos, uite necessaria recepturus, in communi iure (5) facta coram omnibus protestatione, ne sic legitime facta conuentio vel (6) immutari uel in dubium reuocari (possit) (). Si uero singulos ita noluerit circumire, in diuisione bonorum unam sibi retineat portionem et cum ea ad quem uoluerit heredem (8) accedat, illo (9), ad quem accesserit, partem illam, si tantum tres marcas uel minus habeat (10), obtinente. Siquid uero super (") tres marcas excreuerit (2), diuidendum uniuersis heredibus attinebit. Si uero nullus cognatorum ei uoluerit necessaria prouidere (13), in iure dies prefigatur, in quo si cognati cum eo noluerint (1) conuenire, libertatem habeat (1) A om. facte. 3333 () Saaledes i H. L.; i offr. potestate. (3) Saaledes i H. L.; i offr. procedente. () Saaledes i H. L.: i hoffr. har oprindelig ftaaet circuendo; de to sidste Bogstaver ere derefter udskrabede, og med andet Blæk og af en yngre Haand strevet: circumeat. () A. add. circumeundo. 000 () H. L. add. valeat. (Possit er tilstreven i Randen med nyere Haand, og findes ligeledes i A. hvor ovenover findes tilføjet: valeat, som i H. og L., der iffe har possit paa dette Sted, staaer imellem vel og immutari. (8) Heredum L. H. () Ille A. (10) Valeat H. A. L. (1) A. add. fuerit. (12) A. add. decrepito defuncto. (18) Ministrare H. A. L. () Voluerint A. Lib. II. c. 4. cum bonis suis ad extraneum, quem uoluerit, transeundi. Transeuntem pro alimonia in alterius potestatem quicquid lucri uel dampni pro suorum excessuum satisfactione, si sui iuris esset, respiceret, hoc (') ad suscipientem eum similiter pertinebit, unde, suscepto uel occiso vel alium occidendo (2), qui suscepit uel partem terciam satisfactionis recipiet (3) vel prestabit, duabus (4) terciis remanentibus ad suscepti cognatos tam paternos quam maternos (5). Nouo tamen iure (6) prestabit totam solus suscipiens (7) satisfactionem. In ius alterius pro alimentis susceptus, si conqueratur, quod exilem tollerare non potest () procurationem, qui promisit alimoniam (9) duobus testibus et duodeno fidem faciat iuramento, quod, sufficientem prebens alimoniam, nichil minus, unde querimonia iure (10) moueri posset ("), exsoluerit quam promisit, uel in iure probi uiri, de prouincia nominati, mittantur ad inuestigandum, si necessaria ministrentur; et iniusta querimonia deprehensa, si non potuerint iratum placare, sed a suo recedat contra sanum consilium (12) prouisore, si bona, que secum attulit (13), non deferat, sciat, non iniusticie (1) sed fatuitati sue pocius asscribendum. () Hæc A. () Occidente H. L. (3) Recipiat L. () Duobus H. A. () H. A. L. add. pertinentibus. (6) Herved sigter And. Sunesen til den Forordning om Mandebod af Kong Baldemar d. 2den, som han anfører i V. 3, ifølge hvilken Manddraberen alene skulde udrede den. () H. A. add.! decrepitum. I Höstt. er over suscipiens med en nyere Haand strevet: scilicet egrum. () Valeat H. A. L. () I Haandsfr. staaer ved en Strivfejl falimonram,

(To) H. om. jure. (T) Possit A (12) A. add. a. (13) Attulerit A. (4) Detinenti juste sed etc. L. iniusticia prouisoris H. iustitiæ prouisoris detinenti A. Hoffr. staaer iusti, men er med en nyere Haand rettet til iniusticie og deroven over med samme Haand skrevet: scilicet prouisoris. Lib. III. c. 1. XVIII. hun Quibus prohibitum sit alienare predia sua usque ad certum [in](1) tempus. 15 (Sk.L. III. 1-5.) Bona (2) maris (3) impuberis, donec quartodecimum (4) annum Lib.III. Cap.1. compleuerit, et (5) femine, quamdiu innupta permanserit, alienationi iuris censura prohibet subiacere, nisi forte propter famis urgentis necessitatem, que legem non habet, in iure, ne fraux (6) in oculto fiat, (tunc () autem deprehenditur fraux adesse, quando retentis (8) bonis mobilibus immobilia distrahuntur (9), vel quando prouisor ipse se (10) asserat comparasse) (") iudicentur propter alimoniam distrahenda (12), uel nisi (13) forte per patrem ad utilitatem filie (") terra sua in alteram commutetur; que uero secus quam dictum est lege alienata fuerint (1) prohibente, refuso precio, et (16) si super eius quantitate moueatur questio, duodeno adito (17) iuramento, quod nichil remaneat de suscepto precio, reuocantur. Tribus annis post transcursum tempus, quo alienatio prohibetur (18), si super alienatis nulla questio oria- () H. A. L. om. in. () Maris impuberis bona matris defunctæ filio relicta impubere pater non potest alienare, impuberis vero donec etc. A. (*) Saaledes i H. L. J Hoffr. staaer matris og ovenover er med en anden Haand sfrevet: s. defuncte, ligesom ovenover impuberis er skrevet s. juuenis. (*) Quatuordecimum L. Loven nævner her det 15de Aar, ligesom Kirkeretten, Er.S. L. V. 33 og 3. 2. 1. 7 og de fleste svenske Love (jonfr. Kof. Anchers saml. jur. Str. 11. 233-234). Da gamle Haandftrifter af J. Lov i dennes II. 50 har 14 Vintre, kan man vel neppe antage, at Sunesen har ladet sig forføre af den romerste Net, men snarere, at man en Tid har vaflet imellem det 14de og 15de Aar, The ligesom dette ogsaa synes at have været Tilfældet hos Romerne, see v. Savigny System d. heut. röm. Rechts III. 60 ff. () Aut A. () Fraus L. H. () L. om. tunc ... comparasse, hvilket overalt maa betragtes som en Parenthese. (8) Vertentis (?) A. (9) H. add. Licite autem alienantur, og sætter Punctum efter distrahuntur, veb hvilken Læsemaade Meningen bliver en ganske anden. (10) H. add. pro iis. (1) H. add. alimonia et. (1) Saaledes i L. H. A. Soffr. har differenda, som upaatvivlelig er en urigtig Læsemaade. m (13) Non H. (14) L. add. sue. (16) Fuerit A. (16) H. om. et. (1) Addito H. A. (18) Perhibetur facta H. Efter denne Læsemaade maatte Lavhævden eller Præstriptionsterminen 11I. Cap. 11. (Sk, L. III. 7.) 16 Lib. III. c. 1, 2. tur (¹) uel eius, qui detinet, possessio nullo modo fuerit interrupta, omnis excluditur reuocandi facultas. Orta probabili dubitatione super alienatione, utrum in pupillari vel legitima etate fuerit celebrata, est prestanda defensio etatem legitimam alleganti (2). Matrona quelibet seu uidua, circumspecto freta legitimi prouisoris consilio, de bonis suis alienare, que uoluerit, non uetatur. XIX. Vtrum licet alicui predium auitum (3) alienare, proximis inconsultis. Ob hoc solum non est uenditio dissoluenda, quod cum extraneo fuerit celebrata, et tamen uenditor in tribus marcis satisfacere suo tenetur proximo, quod eum excluserit per emptorem extraneum a predii, quod progenitorum ( suorum fuerat, emptione, vel peticionem satisfactionis elidat excipiendo, quod oblatum sibi (5) ante predium pro iusto precio idem proximus suus recusauerit comparare, exceptione sacramento duodecimo (6) roborata. Quorundam tamen iudicio () sic emptum regnes fra den Tid, da Godset var solgt, hvorimod Terten regner fra den Tid, da Forbudet imod Afbændelsen hører op, eller med andre Ord: fra den Tib, da Bornene ere blevne myndige, ligesom St. L. III, 5: ,,thrim wintrum sithen the æræ laghwæxen ", og saaledes bortfalder, ifølge Tertens & semaade, den i Netshistorien § 137 Note f paapegede overeensstemmelse mellem Loven og Andreas Sunesen. () Moueatur H. L. (3) Saaledes i A. H. L.; i hoffr. allegantii. H tilføjer: cum duobus testibus et per Neffninger de placito, ubi bona vendita sunt. (3) Habitum A. () Primogenitorum A, () Disse Udtryk synes at vise, at en alminde lig Lovbydelse paa Tinge ikke var tilstrækfelig, men at den nærmeste Slægtning sfulde særlig have Underretning om det paatænkte Salg, hvilken Fremgangsmaade ogsaa i Sverrig synes at have været den ældste, jofr. Nordström den svenska Samhälls- Förfatningens Historia II. 145-146. () Duodeno H. () JLoven ere disse forskjellige Meninger, om hvorvidt Slægtningene kunde gjøre Salget af Familiejorden ugyldig, aldeles ikke berorte, men Regelen givet i Overeensstemmelse med den Anskuelse, som Andreas Sunesen anseer for roborabilior et rationabilior ", at Slægtningene nemlig alene kunde gjøre Paastand paa en Bod af tre Mark, hvorimod det var jydsk og sjellandsk Net, at Lovbydelses Forsømmelse medførte Salgets Ugyldighed, s. J. L. 1. 34 og Er. Sjell. L. IV. 33. Det er iøvrigt at marke, at Andr. Sunesen omtaler begge Meninger, uden at han, som ellers, beLib. III. c. 2, 3. 17 predium emptor non potest aliter retinere, nisi uenditor duodeno fidem fecerit iuramento, quod idem suus proximus, qui emptionem acusat, oblatum sibi predium renuerit pro iusto precio comparare. Sed (1) prior sententia roborabilior et rationabilior a prudentibus estimatur. Quin (2) autem predium possit pro predio, inuitis consanguineis, commutari, dum modo non mains tribus marcis nummorum precium adiungatur, non oportet in dubium reuocari. XX. Qualiter diuisio sit inter fratres facienda. III. Cap.111. 21). Fratres, inter quos facta est hereditatis diuisio, assignatas sibi (sk. L. 111.9-12, sortis iudicio porciones et legitimo possessas tempore manu duodecima defendentes, easdem, quamdiu uixerint, adequare, si ab eorum aliquo inequalitatis moueatur (3) querimonia, tenebuntur, ratione () inequalitatis nullatenus (5) optinere ualente, qui prius suam alienauerit portionem, et ad eandem fratrum defunctorum filiis non cogendis, qui quemærker, om nogen af dem var grundet i den ældre Ret. Dersom ikke Jydske Lovs modsatte Anskuelse gjorde det tvivlsomt, kunde man vel fristes til at ansee den af Sunesen antagne for at være opfommen i en senere Tib, hvor Familierettighederne stedse mere indskrænkedes til Fordeel for en storre Frihed i Afbændelser og Omsætning. - Jovrigt omtaler ligesaalidt Sunesen, som Loven, om klagen over den forsømte Lovbydelse sfulde gjøres anhengig, inden Lavhævd var vunden paa Ejendommen, hvilket Er. S.Lov IV. 35 udtryffelig bemærker. Formodentlig maa Grunden til denne Tavshed netop soges deri, at Godset, efter den af Sunesen antagne Mening, aldrig kunde søges tilbage af Frænderne. () Saaledes i H. A. L.; i osfr. staaer ved en Skrivfejl si. (Hvad Sunesen her anfører om reent og blandet Magestifte, indeholdes ikke i Loven. Naar der i saadant Magestifte paa den ene Side foruden Jorden gives et Vederlag i Penge, der overstiger 3 Mark P., er- Flærer han Frændernes Samtykke for nodvendigt.

(3) A. add. materia vel. () Racionem equalitatis L. Formodentlig bor der læses rationem, styret af optinere, saa at Meningen bliver, at den, den har afhændet sin Lod, ikke har Net til at klage over nogen Ulighed (iffe formaaer at gjøre noget Hensyn til Ulighed gjeldende). At Sunesen iøvrigt her alene har tænkt paa Stifte af urerlige Ejendomme, sees saavel af det, han siger om Lavhævd, som af hans folgende Ord om Nebning. () H. add, recompensationem. 3 Lib. III. c. 3, 4. cumque patris (1) eorum quiete et pacifice mortis tempore possedisse noscuntur, duodeno sacramento (2), tytulo (3) pro herede sibi defendere permittuntur. Si quis uero fratrum in deterioris partis () compensationem se dicat additamentum aliquod recepisse (5), contradicens ei, equalitatis funiculum (6) offerendo, falsum esse quod aseritur duodeno probare () permittitur iuramento (5). Sortes uero mittende (9) sunt pro numero personarum, non pro numero portionum, ne (10), si forte sibi (unus) (1) plures comparat portiones, pro pluralitate sorcium in locis pluribus (12) eas possit, ad uexationem aliorum, earundem portionibus inmiscere. III. Cap. IV. (Sk. L. III. 13). XXI. De tutelis. Ad tutelam inpuberis tutorum (13) legitimus inuitatur, in coniunctione sanguinis ei quicumque proximus inuenitur (1), si se ipsum tamen et alium possit defendere et prouisor esse uelit, non dissipans deuastator, ut (15) honus (16) senciat in defensione, quem (1) emolumentum respiceret post mortem inpuberis in successione. Inter plures uero (1) Patres H. L. (*) Sacramenti H. () A. om. tytulo. (*) A. om. partis. (') Accepisse H. () Equalitatis funiculus, 3: Reeb, Rebning. () Probari A. (3) Sacramento A. (") Sortes vero mittendæ sunt etc., d. e. Loddernes Tal skal bestemmes iffe efter de forskjellige Jordlodders Antal, men efter Arvingernes, da det ellers kunde befrygtes, at en Arving, der fik flere Lodder, som laae adsplittede fra hinanden, kunde til de Andres Skade faae Besiddelser, som laae inde imellem deres Lodder. Man skulde altsaa, forend Lodkastningen gif for sig (hvorom i senere Tider kan sees Udvalg af gamle Domme III. 106-107), bestemme, hvilke Jordlodder der skulde hore sammen for at udgjøre en Arvelod. Hvad Sunesen her foreskriver, omtales ikke i Loven. (10) Nisi H. A. (1) Unus, som findes tillagt i A. H., fordres af Meningen. L. har unus istedetfor sibi. (1) H. add. ut. (13) Tutor H. A. L. (") Reperitur L. (16) Vel A. (16) Onus H. A. L. (¹) Qui II. A. Lib. III. c. 4, 5. 19 eque coniunctos et ex una parte tantum in subeunda tutela semper prefertur antiquior iuniori; inter (1) eque coniunctos (2) sed ex utraque parte agnatus, licet sit iunior, cognato preponitur quamuis eciam seniori, ut auus paternus auo materno et patruus auunculo. Auus tamen maternus, quia maiorem affectum habere creditur ad nepotem, licet agnatum patruum antecedit. Tutor de bonis inpuberis pro delictis ipsius tenetur satisfacere hiis (3), qui uel in rebus (1) ab eo dampnum vel in corpore perpessi sunt lesionem; nequaquam enim eorum multum interest, ab infante pocius, quam adulto dampnorum molestiis agrauari. Regi uero uel pontifici (5) pro illius etatis excessibus, que (6) causam inuestigare non sufficit () castigationis (), equitatis ratio non (9) permittit (10) aliquid emendari ("). XXII. De tutela materna. Iuris permittit equitas et suadet ratio pietatis (12), maternum af- III. Cap. v. fectum, mortis (13) imperio mariti (14) consortio uiduatum (15), iusto solacio () L. om. inter eque coniuratos. () Hoffr., A. og A. sætte Punctum efter conjunctos, og ffrive sed med et stort S. Men upaatvivlelig begynder der en ny Sætning med: inter æque conjunctos sed ex utraque parte, hvorved allene den første Sætning: inter plures vero æque conjunctos et ex una parte tantum finder sin naturlige Modsætning; ellers vilde ogsaa Ordene „inter æque conjunctos“ paa sidste Sted staae ganske overflødige, hvilket har bevæget L. til at udelade dem. Sunesen taler først om dem, som ere lige nær beslægtede, men kun paa den ene Side, og giver blandt disse den Wldste Fortrinet; og derpaa taler han om dem, som ere lige nær beslægtede paa begge Sider paa fædrene og mødrene - og blandt disse giver han dem, som ere Fædrenefrænder, nærmest Adgang til Bærgemaalet. (3) Eis H. iis A. (') L. add. vel. () Archipontifici A. () L. om. que. () Non sufficit : som ikke er istand til. (8) Satisfactionis H. () Cum A. (10) H. add. eum. (1) Emendare H. (1) H. add. ob. (13) Matris A. (1) Saaledes i II. L.; i Hoffr. staaer ved en Skrivfejl maritis. (16) Saaletes i A. L.; t H. viduatam; Haandffriftets viduarum giver ingen Mening. 3* (Sk. L. III. 14-15). 20 Lib. III. Cap. 5. filiorum cum bonis eorum omnibus materne custodie mancipandorum, quamdiu nouos amplexus aspernata fuerit, recreari, coniunctorum() filiis proximorum consilio prouisionis (2) femine (3) defectum (4) supplente (5). Matre uero ad secundas nuptias conuolante, bona statim reseruanda tutoris fidei committuntur. Infans uero (6), donec septimum annum impleuerit (), prouisioni relinquitur pietatis materne, et quoniam (9) usque ad illud tempus a matre pro morte (9) filii mater (10) ecclesia (") requirit satisfactionem penitencie (12), et ab ea doccius (13) infantie tractari (¹) crepundia (15) et necessaria solent affectuosius exhiberi (16), a tutore, custode (1) bonorum, singulis annis ualens dimidiam marcam nutricium (1) susceptura (19), nisi forte (20) propter uberiorem rerum copiam (21) vel (22) generis claritatem plus gratis fuerit erogatum. (¹) Conjunctorum filiis proximorum consilio ... supplente, d. e. saaledes, at Sonnernes nærmeste Slægt med deres Naad skal bode paa de Misligheder, som et qvindeligt Bergemaal kan medføre. (*) Prouisioni H. () Feminee L. femineæ H. (*) Deserturi A.- H. om. defectum. () Joffr. er supplete senere forandret til suppleto. A.H. og L. have samtlige supplente. () A. om. uero. ( Compleuerit L. (8) Cum ad etc. A. (') Amore H. (10) H. om. mater... ab ea. Mater er et almindeligt Prædicat, som tillægges Kirken: „religionis et fidei mater perpetua“, 1. 1 C. de SS. eccl.„mater omnium fidelium“, 1. 16 Cod. eod. tit. (") A. om. ecclesia. (1) Hvilken Bod der paalagdes Moderen, som ved sin Forsømmelse var Aarsag i sit Barns Død, viser ogsaa And. Sunesens egne Statuta, hvori det hedder: „Si cujuscunque puer per negligenciam deperierit, videlicet per incendium vel submersionem, credimus, quod una carena cum unius anni obseruacione per legitimas ferias sufficere debeat ad talis negligencie abolicionem, cum magis notari possit in matre pena ex doloris vehementia quam culpa“ (Kof. Anchers Lovhist. II. 526). See ogsaa Regino de synodal. causis II. c. 19. og Capitula et fragm. Theodori i Ancient Laws of England. London 1840, fol., p. 313. (13) Delicatius H. () A. om. tractari. (1) Saaledes i H. A.; i hestr. læses crependia. Crepundia, Legetoi, er her neppe taget i egentlig Betydning, men maa vel forstaaes om Barndommens Lege og For nøjelser. (16) H. add. mater etiam requirit satisfactionem et. (1) Saaledes i H. L.; i hoffr. ved en Fejlffrift custodem. (18) H. add. est. (19) Receptura L. (20) H. om. forte. (21) Saaledes i H. L.; i Hoffr. staaer urigtigt inopiam. (*) Et H. Lib. III. c. 6, 7. XXIII. Qualiter tutor ualeat deprendi suspectus (1). 21 Ad inique fraudis et sinistre suspicationis (2) omnem materiam III. Cap. VI. remouendam (3), vel ad communionem redigenda sunt omnia sapienter(") consilio propinquorum, ut habeantur pro indiuiso quecumque tutoris et (5) inpuberis bona fuerint in rebus mobilibus constituta, ut in illis et (6) lucrum et () dampnum quodcumque contingit (), non unius (*) proprium, sed (10) pro rata (") partis cuiusque commune sit utriusque (12); uel tutor inpuberis bona (13) tali conditione recipiat estimata, ut in restitutione bonorum nichil diminuere de quantitate ualeat estimationis. Tutor uero, qui de rebus pupillaribus hanc recusauerit prestare cautelam, a tutela uelud suspectus poterit amoueri (1), locum eius secundum leges proximo subeunte. XXIV. De filiis concubinarum (¹). (Sk L. III. 16-20). Diuersis temporibus a diuersis regibus diuersa sunt iura prodita I. Cap. v11 super concubinarum (16) filiis, quibus ad incerti patris hereditatem conditionibus uocarentur. Exegit quandoque iuris censura, ut talis filius () Som Capitlets Indhold viser, skal denne Overskrift antyde, at her handles om de Omstændigheder, som kunne gjøre Værgen mistænkt og bevirke hans Afsættelse. Som en saadan Omstændighed omtales allene den af ham ved Værgemaalets Begyndelse begaaede Forsømmelse, ikke at have taget de Umyndiges Losere enten i Fallig med sig eller ladet det vurdere, jvfr. Er. Sjell. L. 1. 47 og J. 2. 1. 30. (*) Suspicionis H. L. (3) Submovendam L. (*) Sapien i H. (') Aut A, () Aut H. A. () Aut H. A. (9) Contigerit H. L. (') Minus A. (10) Scilicet A. (1) Toto parti cuique commune etc. H. tota partis A. (1) Utrinque H. (13) H. add. omnia. (14) Remoueri H. (16) Concubinariis H. A. (16) Concubinariorum A, Lib. III. cap. 7. patrem sibi per candentis ferri iudicium declararet. Sed iniquum uisum est processu temporis, ut talis filii pater inuitus quispiam () constitueretur, vnde constitutum est, ut naturalis filii pater non nisi uoluntarius haberetur (), qui se patrem quoque in iure coram communi audientia fateretur et ibidem scotaret que uellet immobilia, vel non habens inmobilia, que (3) conferre uellet de mobilibus aperiret; nec prodesset omnis ista solempnitas, nisi reperiretur in morte patris aliquid de paterna munificencia possidere, illud totum (4) et solum de paterna substantia retenturus, et per illud, licet modicum, in futuris successionibus fratris uel sororis uel alterius coniuncte persone cuiuslibet, tamquam legitimus, portionem integram habiturus, solempnitate paterne professionis, scotationis, uel alterius donationis per ipsum patrem, et non per aliquam personam subpositam, adinplenda (). Hoc ius suis temporibus obseruatum nouo iure in multis est articulis inmutatum. Nouum quippe ius, quod nunc obtinet, hoc solum exigit, ut in iure tantum per patrem professionis, scotationis, uel alterius donationis sollempnitas celebretur. Et quamuis nichil possideat de paterna largitione (6) mortis tempore, in ius succedet () naturalis filius, si solus in gradu fuerit, uniuersum. Si uero (8) legitimi secum in gradu fuerint, illud solum, quod mortis tempore de paterna collocatione (9) possi- (¹) Quisquam L. () Det er denne Sætning, at Slegfredbarnets Legitimation allene maa berve paa Faderens frivillige Erkjendelse, som Jydske 2. 1.22 udtrykker saaledes: „engi man ma göre then man barn ther sec gör ei sialf barn“. De strar derpaa folgende Ord i Loven: „uten rættæ aruing“, maa udentvivl sættes i Forbindelse med den første Sætning i Capitlet: „hwem sum father gör sic til barn, then man ma engi man wraka“, og Loven synes saaledes at have reserveret Arvingerne deres mulige Indsigelser mod Legitimationens Gyldighed. (3) A. om. que. (Tantummodo A. () Saaledes i H. L.; i Sosfr. ved en Skriv fejl adimplendam. () Largitate H. L. (7) Succedit A. () H. L. add. filii. () Collatione H. A. L. Haandskriftets collocatio, som strar efter gjentages, uagtet der længere nede i Capitlet læses: per collationem modicam, er udentvivl den rette og oprindelige Læsemaade; baade har Sunesen vel funnet betragte Gaven til Sleg barnet som noget analogt med en Datters Udstyr, og han havde maasfee desuden en særegen Grund til at undgaae Udtrykket Lib. III. c. 7. 23 det (1), obtinebit. Si uero filius naturalis diffiteatur, se collocationem (²) patriam recepisse, in sacris patris (3) et familia usque ad patris obitum constitutus, ne a maiori hereditaria portione per collationem modicam excludatur, duobus testibus probans (4) suam negationem et XIIcim iuramentalibus audiatur. At si nichil possideat, quamuis pater, quando legitimorum spem non habuerit filiorum, ei scotauerit uniuersa, suscitatis postea legitimis, duplo minorem partem, quam legitimus, vel, si talis persona filia naturalis fuerit, duplo minus, quam filia legitima, obtinebit; post receptionem uero quamuis partis exigue de bonis paternis, naturalis in successione () fratris vel sororis uice fungitur heredis legitimi, portionem integram consequendo, a (6) matris uel fratris (1) et sororum, ex matre coniunctorum (), hereditate nullatenus excludendus, quamuis se patrem nullus uoluerit confiteri. Patrem uero ut quispiam (se) () fateatur, naturalis potest persuadere ratio pietatis et spes in bonis filii succedendi, nature turbato ordine, si fortassis patrem preueniat moriendo, ad hereditatem ipsius nullatenus admittendum, nisi legitime se prius patrem fuerit (10) protestatus. Non (1) prodesse hoc potest filio naturali, sine memorate sollempnitatis interuentu, quod (12) ipsius (pater) (3) putatiuus matrem suam duxerit in uxorem. Non (1) collatio, ben nemlig, at dette Ord i Klostrene og Capitlerne havde en ganske anden Betydning; der brugtes det om den brugelige Oplæsning af Bibelen eller andre hellige Boger strar efter Maaltidet, s. Du Cange h. v. (¹) Possidebit L. & om. obtinebit. (2) Collationem paternam H. A. L. (3) Paternis II. & add. ante. (*) Probatis H. () Saaledes i H. L.; i offr. suscessione. () Sostr. og H. begynde her Sætningen med et stort A. () Fratrum vel sororum II. L., fratrum sororis ex etc. A. (8) Coniunctarum II. (9) Dette se, som Meningen fordrer, mangler i Hostr., men findes i H. L. (10) Esse protestetur II. fuisse protestatur A. (1) Nec H. (12) Quæ A. (13) Pater mangler i Hdskr., men findes i A.H.L. (1) Nec H. 3 de trykte Udgaver af Skaanske Lov, saavelsom i de fleste Haandskrifter, savnes denne Bestemmelse; kun i det Nantzovske Hosfr. og No. 40, 4to, blandt de Arnemagnæanske findes den, stjondt ikke paa dette Sted; Kofoed Ancher har lavet dette Lovstykke tryffe i Lovhistorien I. 614- 615, jvfr. hans saml. Str. 1. 81-82. See ogsaa C. F. Normann de legitimatione. Havn, 1823, p. 61-62. Lib. III. c. 7, 8. idcirco minus post mortem mariti bonorum omnium, tam mobilium quam immobilium (1), que funguntur uice mobilium, uxori (2) sine liberis derelicte medietas attinebit, quod maritus tandem post cohabitationem habitam cum uxore legitima confessus fuerit, se habere filios naturales, qui tamen (3), si duobus testibus et duodeno bondonum iuramento professionem patriam (4) probare uoluerint contractas nupcias precessisse, audiendi sunt, ut (5) inter nouercam et ipsos hereditas pro uirilibus portionibus diuidatur. Maiorem pro filio naturali et (6) seruo proprio, ex ancilla propria procreato (), quam pro alio seruo () quolibet non prestabit pater et (9) dominus satisfactionem. III.Cap. VIII. (Sk. L. III. 22) XXV. Quid iuris sit, si aliquis pro alio ceperit (10) respondere. Pro absente(") in iudicio quicumque (12) ceperit respondere, non (13) absentiam excusando, sed ne contempnetur (1) absens, iusticiam offerendo, si promissam iusticiam reus non exhibuerit principalis, responsalis eam debet, quamuis in candentis ferri consistat (15) iudicio, ex- () Immobilium, que funguntur vice mobilium; ved disse urørlige Ting, der betragtes som rørlige, sigtes til Kjobejord. (*) Saaledes i H. A. L.; i Sostr. ved en Skrivfejl uxore. (3) L. add. et. () Paternam H. A. (°) Et L. (6) Aut H. A. () Procreata A. (8) L. om. servo. () Vel H. ut docuimus A (10) Cepit L. (") H. add. qui. (1) Quicquam H, A. (13) Non absentiam excusando etc. Sunesen vil herved tilkjendegive, at Talen ikke er om Forfalds-Vidner, som blot skulde befræfte, at den Indstævnte havde Forfald, men om den, som gaaer i hans Sted ved at tilbyde Lov (Eed) eller Bøder, altsaa om en responsalis, fom Fleta VI. 8. 18. forklarer ved: „qui in se suscipiat judicium ", tilføjende: et eius responsionem oportebit ratam habere. Den senere danske Lovgivning kaldte en Saadan hjemmel.

(14) Condempnetur L. (1) Consistit H. A. L. Lib. IV. c. 1, 2. 25 hibere, temeritatis () sue inputaturus () stulticie, quod pro ingrato uoluerit respondere (3). XXVI. De distributione per funiculum facienda. Communis uniuersorum et priuata deposcit utilitas singulorum, ut IV. Cap.1. sint in uilla qualibet quedam communia, uie uidelicet et platee, et quedam propria, seruientia pro dominio () quarumlibet personarum usibus earundem, in quibus (5) omnem iniustam occupationem debet equitatis funiculus (6) emendare, cuius dimensione tota uilla in equales redigitur portiones, quas materna (") lingua uulgariter bool appellant, et nos in latino sermone mansos possumus appellare, earum () fundis (9) inter se, prediisque inter se, fundis ipsis adiacentibus, adequandis. XXVII. IDH Qualiter uniuersitas (10), quod in loco publico factum (11), poterit demoliri. IV. Cap. Ad demoliendum edificium uel opus aliquod, quod iniuste quis in pu- (sk.L. IV.1). blico loco posuerit, uniuersitati duorum testimonium (12) cum duodeno sufficit iuramento. Sed (13) auctor operis, si(") de fundi sui angustiis conque- () Temeritati H. (3) Imputaturus H. et add. et. (3) St. 2. III. 22 anfører som Grund: hwa sum uloghum swarær, han scal ulogh uppehaldæ, jvfr. Jydske Lovs III. 42: forthy hwa sum ulogh fæstær, han scal ulogh winnæ, og mine Anmærkn. til Jydske Lov S. 515. (*) Domino singularum quarumlibet etc. A. () Tribus A. () Equitatis funiculus falder Sunesen Rebet, hvormed Jorderne eller Bolene bleve opmaalte, fordi ved Rebning Lighed skulde bringes tilveje. () Materne lingue A. (5) Eorum fundum A. () Ved fundi forstaaes Huustofterne, ved prædia Agrene i Bymarkerne, jvfr. IV. 10, hvor de første falbes caput, de sidste membra. (10) Ved universitas forstaaer Sunesen alle Indvaanerne i en By, i det moderne Sprog Communen. (1) H. L. add. fuerit. (1) Testimoniorum A. (13) Saaledes i H.L.; i höstt. og i A. staaer si. (14) Se A. 4 11. Cap. III. (Sk. L. IV.2). IV. Cap.17. (Sk. L. IV.3.) 26 Lib. IV. c. 2, 3, 4. ratur et debito minorem alleget, per funiculi beneficium pro sue partis exigentia optinebit debitam quantitatem, illi (1) in tribus marcis regi condempnando, qui statuto tempore meciendi iusti funiculi contradixerit equitati(²). XXVIII. Qualiter uniuersitas possit(3) inpeditum tramitem ad uiam publicam restaurare. Ville cuiuslibet incolarum transitus ad stratam publicam (*) impeditus, per eosdem est (3) cum duodecim iuramentalibus et duobus testibus statuendus (Ⓡ). XXIX. Qualiter transitus constitui debeat prouincialibus () ad ciuitatem uel ad nemora vel ad mare. Ad constituendum transitum prouincialibus ad ciuitatem (8) uel ad nemora vel ad mare, coram rege uel antistite (9) vel in iure sunt duo- () Illum H. A. Der ber vistnok læses illo; men da baade Hoffr. og L. har illi, kunde man vel falde, paa den Formodning, at Afskriverne have anseet det for en Ablativform.

() D. e. den, som ikke vil underkaste sig Rebning.

(3) Posset A. () Strata publica, Athælwægh. - Bruges ogsaa af romerske Skribenter om Veie, som iffe ere brolagte. See ogsaa Sachsenspiegel 11.59 § 3: Des Königes Strate. () L. om. est. () Det er: Naar de Gaber eller Veje i Byen, som føre til Avelvejen (Landevejen), spærres ved Paabygning eller paa anden Maade, sfulle Bymændene med to Vidner og Tyltereed bevise deres Ret til fri Adgang. (") Prouincialis faldes i Skaanffe Lov Hærrætzmæn, altsaa Jndbyggerne i Herredet; Sunesen bruger strar efter ligeledes provincia for Herred, ligesom Absalon i sit Gavebrev til Soro Kloster af 1164 i Diplom. Arne- Magnæan. I. 251: „provincia, que vocatur Ringstedherred“, jvfr. Anchers faml. jurid. Str. 11. 753-754. (5) Civitas, Sf. L. Köping, Kjebstad. Jydske £. II. 56 nævner de fire Beje, som gir gjennem Landsbyerne: til Köping, til Strand, til Tinge og til Skoven; Skaanske Lov og Sunes. omtale ikke Tingvejen. () Antistes. Herved skulde efter Skaanske Lov forstaaes Erkebiskoppen; men den romerske Ret bruger sædvanlig dette Udtryk om Bistoppen, som f. Er. i L. 18, 22, pr., L. 28 § 2 Cod. de episcop. (I. 3), og da Sunesen selv i næste Capitel nævner eplscopum, hvor Skaanske Lov har Erkebispen (at archibiscops ræt), har Sunesen neppe taget Ordet i anden Bemærkelse end den fædvanlige. Imidlertid har ogsaa Sunesen i IV. 5 og i V. 15 i Slutningen antistes, hvor der i Loven (IV. 4 og V. 38 lases archebiscop. Lib. IV. c. 4, 5, 6, 7. 27 decim bondones de prudentioribus tocius prouintie nominandi, quorum in tribus marcis sunt regi singuli condempnandi, nisi statuto die cum duobus testibus uiam publicam sacramento suo parati fuerint declarare. XXX. De transitu parochianorum ad ecclesiam. (Sk. L. IV. 4). Ad expediendum (1) iter ecclesie de parochianis XII coram (2) an- I. Cap. tistite nominatis (3), si quod iussi sunt statuto die noluerint adimplere, multa () trium marcarum de singulis ad episcopum pertinebit. XXXI. De pena publicam uiam inutilem facientis. IV. Cap. Qui ad transeundum inutilem uiam fecit publicam () vel sepe po- (sk. L. Tv.5.) sita vel fossato (6) facto vel alio quouis opere fabricato, ad trium marcarum regi tenebitur satisfactionem. XXXII. Qualiter cogendi sunt consortes bonorum communium (7) ad diuisionem faciendam. IV. Siquid (8) pro indiuiso ab incolis uille cuiuslibet habeatur () com- (sk.. IV.6). mune, uolentibus ad agriculturam redigere partes suas, si diuisionis () Excipiendum A. (Coram antistite nominatis, d. e. udnævnte af Erkebiskoppen. (3) Nominati H. L. () A. om. multa. () Via publica, d. e. Adelvej, Landevej. () Fossatum, en opkastet Bold eller Grøft. Naar Sunesen derpaa omtaler Vejens Spærring ved hvilketsomhelst opført Værk, svarer det ikke ganske til Loven, som nævner Vejens Ødelæggelse ved ardragh, d. e. ved Oppløjning.

() Disse bona communia ere Almindingerne, almenning, scog ællær liung ællær andra ödæ marc, som Loven siger. (3) Cum A. () Saaledes i H. A. L.; i soffr. ved en Stripfeil habehatur. 4* IV. Cap. VIII. (Sk. L. IV. 7.) 28 Lib. IV. c. 7, 8. ratio denegetur, in iure diuisionis faciende (1) dies cunctis consortibus prefigatur, quo contumaciter pretermisso qui diuisionis iudicium expetebant (2), pro parte sua nichilominus bonis communibus, quibus modis uoluerint, excolendis utendi liberam habeant facultatem; non (3) cogendi sunt () de cetero ab aduersariis ad particionem aliquam faciendam, donec ipsi partes suas conuerterint in () agriculturam (). XXXIII. Qualiter sopiri debeat controuersia super limitibus duarum uillarum vel super terra, que hornomme () uulgariter appellatur. Ad sopiendam controuersiam exortam super limitibus duarum uillarum, quamuis unam () ex alia constat (9) originem duxisse (10), vel super terra, que hornome (") uulgariter appellatur, quam quasi precipuam ad diuisionem uenire cum aliis [uenire] (12) non permittit priuilegium dignitatis, eligendi sunt (13) iure XII de prudentioribus tocius prouincie(14), () Faciendo A. (2) Expectabant A. () Nec H. (*) L. om. sunt. (') Ad A. ( Culturam A. H. L. () Hornome L. (8) Una A. (2) Constet H. L. (10) Habuisse H. L. Herved sigtes til de fra Hovedlandsbyen udflyttede Torper. (1) Hornome, d.e. Ornum. At Sunesen anseer Ornum for at være privilegeret Jord, er flart, men hvori Privilegiet har bestaaet, er vanskeligt at sige, dersom man iffe vil antage, Pad enten at der aldeles ingen Skatter svaredes af Ornum, eller at der af saadan Jord blev dre udredet en Pengeafgift istedet for at stille Mandskab til Krigstjeneste. Thi at Privilegiet allene sfulde have bestaaet beri, at Ornum var fritaget for at rebes med Bymarken, striber altfor meget mod Sunesens Ord, som netop støtter dette Privilegium derpaa, at det var terra præcipua og som paa Grund af dignitas“ var privilegeret, jonfr. Schlegels Anm. til A. Anchers saml. jur. Efr. 1. 117, Not. See iøvrigt om Ornum Olufsen i Bidenskab. Selskabs philosoph. histor. Afhandl. I. 331-336, Belschow comment. de institut. militar Dan., p. 132 ff. vg G. Hanssen Ansichten über das Agrarwesen der Vorzeit, i Neues Staatsbürgerl. Magaz. VI. 47 ff. (1) H. A. L. om. uenire. (13) H. L. add. in. (1) Prouincia bruger Sunesen for at betegne Herred, s. ovenfor IV. 4. Loven har her bygd, som derfor udentvivl i Skaane er det samme som Herred, jvfr. Anchers faml. Str. II. 757, og vel ogsaa i Sjelland (s. mine Anmærkn. til Eriks S. Lov, S. 338), ffjondt det maaskee i Jylland er brugt om Sognet, see mine Anmærkn. til J. 2., S. 497. 7 Lib. IV. c. 8. 29 quos aldonge böndör () natale nominat (2) idioma, vt ipsi terminos demonstrent et super terra, que priuilegiata dicitur, an ita sit, seu quanta sit, omnem aperiant ueritatem per iusiurandi (3) religionem affirmantes, quod nec alius (4) odii causa nec fauoris gratia confingant aliquam super expediendis (5) negociis falsitatem, et quod credunt esse uerum, quod asserunt, et quod idem ex (0) relatu seniorum() suorum antecessorum() et prudentium didicerint(") antiquorum. Si(10) qui uero at (") emptionis (12) uel alterius adquisitionis se conuerterit (13) allegationem, ne bonis careant, que aliorum (") uille sic ostensum est adiacere, illis (15), qui tali remedio possessionis commodum sunt adepti, sacramentum defensionis, per se ipsos singulos primo permittitur inchoare, deinde semel tantum per undecim, quos hotholbondor (16) lingua materna nominat (17), adimplere. Si qui (18) uero iurare noluerit, ipsius partis restitutio nulli (1), uolenti iurare, preiudicium generabit. quis absens (fuerit) (20) prestandi tempore sacramenti, per duos testes At si (¹) Oldungebönder H. adelbönder A. aldunge bönder L. At disse Nævninger skulde være Oldinge, figer Loven udtrykkelig: tolf mæn the aldungæ æræ i bygd. (Vocant A. (3) Jurisjurandi L. H. () Alicuius H. L. hold () Excipiendis A. () Et H. a A. () L. om. seniorum. (3) Antecessorum, egentlig Forgængere; uden- at dersom nogen har tilfjebt sig eller paa anden Maade erhvervet Jorder, som, efter- at der var svoret Markestfel, vare henlagte til en anden By, saa skal Bymændene, som ved Markesfjellets Bestemmelse (tali remedio) ere fomne i Besiddelse af Jorderne, være berettigede til hver for sig at gjøre Eed paa deres Besiddelses Netmæssighed og udfylde denne Eed med en Tyltereed; jvfr. Lovens Ord og J. 2. II. 21 i Slutn., som ligeledes viser, at naar Markesfjellet tvivl har Sunesen herved tænkt sig For-allerede var svoret, blev ingen Paastand om ældre, som Loven udtrykkelig nævner. () Didicerunt H. (10) Antiquorum quoque vero antentationis vel etc. A. (1) Ad H. L. (1) Saaledes i H. L.; i soffr. staaer emptationis, sammentruffen med det foregaaende at (atemptionis). (13) Conuerterint A. L.; Sunesen vil sige, Særkjob taget i Betragtning. (1) Illorum villæ A. (1) His H. (16) Adelbönder A, Odelbönder. H. in corrig. (1) Nominant A. (18) Quis L. H. (19) Non H. (20) Fuerit, som mangler i Hoffr., er tilføjet efter H. og L. Lib. IV. c. 8, 9. ipsius absentia approbata, cum reuersus fuerit, admittetur (¹) iterum (²) iuramentum (3). ° IV. Cap. 1x. (Sk.L. IV.9,10.) XXXIV. De tempore distributionis per funiculum faciende (4) et de pena funiculum denegantis. Si super inequalitate mansorum querimonia moveatur antequam semen solo fuerit commendatum, de sua stulticia conqueratur, si sementem ammittat, qui ante funiculi mensurationem et post factam sibi prohibitionem presumpserit seminare; si uero postquam seminatum fuerit querimonia suscitetur, meciendi (5) iudicium, donec seges collata (*) fuerit, differatur. Ad meciendum uero unius tantummodo mansi partes (non) () refert, quando querimonia moueatur, nec est, ad commodum seminantis incaute, mensurandi ratio prohibenda. Qui uero non admiserit mensurationem, uocatus ad ius, si se contempserit presentare, tam pro prima, quam pro secunda citatione, in duabus horis (8) aduersario, pro tercia uero tam regi quam aduersario in tribus marcis erit secundum iusticiam condempnandus. () Admittitur L. () A. add. ad. (3) Ad iurandum H. L.- A. add. ac portionem suam cum aliis obtinebit. () Saaledes i II. L.; i Sosfr. staaer fiende. () Metiendi H. ( Collecta H. L. () Dette non savnes i Hoffr., men findes i H. A. L. og fordres af Meningen, ligesom det ogsaa stemmer med St. L. IV. 10: The man i bole ære sammen, mughæ æm væl iæfnæ sin imellin siden saat ær sum för oc hin ær annars hauir saat misti seed sinum. En swa ær ey um bol skil widær allan by &e. Og nu omhandler Loven det Tilfælde, som Sunesen har sat i Capitlets Begyndelse, hvor han forudsætter, at den, som besidder et heelt Bol (iffe Dele af samme), fører Klage over, at det ikke har den rette Storrelse.

(8) Oris H. A. Lib. IV. c. 10. XXXV. 31 Vtrum quis possit per fundum, capud uidelicet, predia, membra (1) uidelicet (2) reuocare, non obstante prescriptione, an se tueri (3) in prediis possit quis per(4) prescriptionem, non inscripta(5) fundi dignitate. pre- Ratione fundorum () ueluti digniorum, non (7) adiacentium diorum, que fundis uelud membra capitibus obsecuntur (), pensiones redduntur, et que debentur procurationi regie (9) persoluuntur, et in quibusdam locis, que requirit expeditionis necessitas assignantur, vnde (10) quibusdam prudentibus et iuris peritis uisum est, esse consentaneum equitati, ut fundi dominus et possessor de prediis adiacentibus alienatos agros, quantocumque tempore dinoscuntur eos alii possedisse, interuentu duodeni iuramenti ualeat reuocare, si tamen cum fundo anno quolibet (") saltem unus ager retentus fuerit ad culturam; alioquin si (12) membra (1) cuncta pariter alienata fuerint, posset capud () H. om. membra videlicet. () A. om. videlicet. (3) Tenere A. (*) Per er skrevet ovenfor Linien med sort Blæf. () Inspecta H.; denne Læsemaade synes at være den rette. () Om Betydningen af fundi og prædia see olen ovenfor Side 25 Not. 9. () A. om. non. () Obsequuntur H. A. L. () Regis A. Oven over procurationi er med en anden og nyere Haand sfrevet stwd, ligesom nedenfor vt ledingh ovenover expeditionis. Forklaringen af procuratio regia ved stud er neppe rigtig, men maa snarere henføres til pensiones (Afgifter), La procuratio i Middelalderens Latin betyder Gjæsteri, s. Valdemar d. 2dens Jordebog i Ser. R. D. VII. 522, 533, jofr. Du Cange v. procuratio, der marfeligt nok jevnlig i franske Diplomer ogsaa faldes gista, jvfr. Du Cange h. v. At nu stud, en Afgift, der iøvrigt er af tvivlsom Beskaffenhed, ikke kan være eensbetydende med Gjæsteri, sees blandt andet af Erik Glippings Forordninger af 1282 og 1284, hvor en bestemt Dag fastsættes til denne Afgifts Udredelse (Kof. Anchers Lovhift. II. 63). J Histor. Tidssfr. IV. 427 oversætter Molbech procuratio regia ved Kongens Ombud, men neppe med tilstræffelig Hjemmel. (10) Ut supra quibusdam &c. A. (1) Anno quolibet; disse Ord synes at burde have deres Plads enten umiddelbart foran eller efter Ordene: ad culturam, da Meningen er, at iffe flere Agre maa være afhændede, end at der aarlig er een til at .dyrke, saa at der, hvor Trevangsstiftet var indfort, som Loven paa dette Sted unægte lig har for Dje, i det mindste maatte være 3 Agre, som Huustostens Ejer ikke havde bortsolgt, jvfr. iovrigt G. Hanssen i N. Staatsbürgerl. Magazin VI. 10-11. (1) Per H. L. (13) H. L. add. si. IV. Cap. x. (Sk.L. IV. 11- 13.) Lib. IV. c. 10. ipsum, silicet (1) fundus, tamquam sine membris inutile, reuocari (²). Ita quoque membra possunt per capud repeti, si non alia demonstrentur predia, que pro membris fuerint(3) commutata. Indirecta quoque(') sic astruunt ratiocinatione, ut si trium annorum prescriptio uel diuturnior reuocationem () ualeat impedire, nil uel parum utilitatis habere uidetur () funiculus distributionis, cum possit quilibet quantumcunque deprehenditur possidere per prescriptionis beneficium retinere. Econtra nituntur probare () alii, quod semper sit duodeni iuramenti defensio deferenda () in (') quecumque predia quoscumque agros legitime possidenti (10). Alioquin predia, que auferri (") sibi per iusticiam posse cognosceret (1), nullus de facili compararet, et (13) sic (1) rebus suis uti libere ad suum (15) commodum, ad uitam miseram sustentandam, ad necessaria conquirenda, per inique legis prohibitionem (1) tacitam(") uideretur dominis (18) adempta facultas; nec oportet, ut asserunt, equi- () Videlicet L. (Over reuocari er med en nyere Haand ffrevet: „dici vel nominari“, en Forklaring, der, hvis den var rigtig, maatte lede til Læsemaaden: vocari, der dog ikke finder Hjemmel i noget Haandskrift. Men det er ganske klart, at der maa læses revocari, og Ordet tages i den sædvanlige Bemær kelse. Efterat det nemlig er sagt, at Mange antage, at Ejeren af Huustofterne kan søge de afhændede Agre eller Udlodder tilbage, naar de kun ikke alle ere afhændede, tilføjes der, at dersom dette er Tilfældet, kan Huustoften seges tilbage af dem, som eje Agrene, da Huustoften uden Agre er at betragte som et Hoved uden Lemmer. Dette stemmer ganske med Loven, som siger: far man oc alt utlande, tha ma han witæ husætoft til utlandæs med then samme loghum. (3) Fuerunt A. () Tum A. (") Reuocatio A. () Videatur H. A. () A. om. probare... duodeni. () H. add. iis, qui. (') L. om. in. (10) Possident H. (1) Af dette Udtryk: auferri synes at kunne fluttes, at den Paastand, at Udlandet altid sfulde folge Huustoften, tillige gik ud paa, at Udlandet skulde gives tilbage uden Ve derlag af Huustoftens Ejer, naturligviis under Forudsætning af, at den Ejer af Huustoften, som søgte Udlandet tilbage, iffe var den samme, som havde afhændet det. Herved maa det af Molbech i Histor. Tidssfr. IV. 427, Not. opkastede Spørgs maal ansees besvaret. (12) Agnosceret A. (1³) Ut A. (1) Saaledes i H. L.; i soffr. staaer si. (1) Ovenover ad suum er med en nyere Haand ffrevet: quis non possit. (16) H. add. non concederetur. (¹) Tacita H. (18) Dominii H. Lib. IV. c. 10, 11. 33 tatem funiculi propter prescriptionis commodum expirare (), cum ibi debeat sibi locum funiculus uendicare (2), ubi quisque supra sextantem("), uel trientem, uel quadrantem, uel semissem, vel duodrantem (*), uel aliam partem huiusmodi, quam scitur () ab aliis et (6) fatetur solam () habere, existimatur aliquid usurpasse; huic () autem posteriori sententie, tamquam magis fauorabili, communis consensus promeruit (9) confirmationem.

XXXVI. De prescriptione. Appellari potest prescriptio secundum has leges diffiniti (10) lege . cap. xr. temporis in possessione continuatio, propter quam per (") prestationem (2) duodeni sacramenti deferri debet defensio possidenti (13). () D. e. at Rebning skulde tabe sin Virkning paa Grund af Lavhævd, hvilket Argument Sunesen, ligesom Loven, gjendriver med den Bemærkning, at Rebning fun har til Hensigt at bestemme Jordloddernes Størrelse, men at derved ikke afgjøres, hvem der er deres Ejere. () Marginen er med en nyere Haand tilffrevet: funiculus valet ad hoc &c. (3) Det er værdt at bemærke, at Sunesen her omtaler Bolets Deling i Tolvtedele, uagtet Loven fun nævner Otting og Fierding, da der, som jeg paa et andet Sted (Udvalg af gamle Domme III. 248) har havt Anledning til at bemærke, er Grund til at antage, at denne Deling af Bolet har været den ældste, og Sunesens sextans vilde da svare til den i den anførte Dom forekommende Setting Jord. () Dodrantem A. H. L. () Citra A. Haandskriftets citur er med en nyere Haand rettet til scitur. (6) L. add. se. (7) Se iam H. (3) J Marginen er med en nyere Haand tilføjet: standum est opinioni posteriori. () Promeruerit A. (10) Definiti H. (") H. L. add. per, som mangler i Hoffr. (1) Præscriptionem A. (13) Det er klart, at Sunesen ved sin Forflaring af Lavhævd har havt Modestini Definition paa usucapio for Dje: adjectio dominii per continuationem possessionis temporis lege definiti (Dig. XLI. 3. 3), men tillige, at han kun har optaget saameget deraf, som kunde passe med de danske Lovbestemmelser. IV. Cap. XII. 34 Lib. IV. c. 12. XXXVII. Quid sit tempus diffinitum ('). Diffinitum (2) tempus trinas agriculturas complectitur, que tribus annis exercentur, vnde solet trium annorum prescriptio nominari, licet minus tempus sufficiat, cum tres agriculture duobus uel paulo maiori spacio concludantur. In agricultura debet quoque fructuum segetisque collectio comprehendi, sicut ex uulgari nostro, quod thrænne halma(3) dicimus, euidenter apparet; alioquin, cum agricultura semel exerceatur in hyeme, bis in uere, unus annus uel paulo prolixius tempus sufficeret ad prescriptionis huiusmodi consummationem; nec prodesse poterit ista prescriptio, nisi in pace continuata fuerit et quiete, non turbata querimoniis, non quouis alio modo, ciuili uel naturali, ex parte illius, qui terras illas, que possidentur, uendicare nititur, interrupta; nam qui non (5) metuit uiolenter et iniuste rem quamlibet occupare, uerisimile est, ut in defensione non magis metuat peierare. Cum prescriptione semper requiritur sacramentum; nam cum nullus() tractus temporis, nullus annorum numerus possit quemquam, sine facto uel dicto () uel consensu proprio, rerum suarum dominio spoliare, et incertum sit, utrum auctor () sit dominus () uel possessor, hoc in se commodum habet prescriptio, ut ipsius intuitu non auctori (10), sed possessori permittatur (") suo et undecim bondonum sacramento se dominum declarare, cui standum est sacramento, cum (12) credendum non sit, quod salutis sue sic debeant esse inmemores, ut preferre uelint ei () Definitum H. A. (*) Definitum H. A. (3) Halm A. alm bruges endnu i Sjelland for Hosten af en Ager; saaledes siges to, tre Halme, d. e. Sædhester af Ageren, see den nordsjellandske Almues Charakter, Kbhvn. 1798. S. 383. () Nec H. () A. om. non. () Nullius H. () Delicto H. A. L. (8) Actor H. A. L. (: Sagsøgeren). () Dominus, som mangler i Hoffr., findes i A. H. L. og fordres af Meningen. (10) Actori H. actor sed possessor &c. L. (") Permittitur L. (1) Quod H. Lib. IV. c. 12. 35 ),(Sk. 17. rem quamlibet temporalem. Non sine ratione prescriptionis tanta breuitas est inducta, quia dominia rerum esse diu in incerto non expedit (), et consultum uidetur, tempestiue radicem malorum, antequam ex ea contingat pululare noxia, resecare(?). Quandocumque affirmat actor (3), (sk. L. IV, eum, qui ad defensionem prescriptionis conuolat, nullo modo uel minus (4) legitime possedisse, eligendi sunt de uicinis (5) XII prudentes bondones, de quibus presumi possit, ut non uelint eciam in causa propria peierare, ut exortam super possessione questionem suo dirimant sacramento, illi defensione (), cui possessionem adiurauerint, concedenda. Propter paternam tamen possessionem, quantumlibet breuem, pacificam et quietam, et ad patris obitum continuatam(), filio iure conceditur duodeni defensio iuramenti, in hac (8) forma exhibendi, quod pater rem, de () qua agitur, iuste possederit (10), et ad filium sic iure hereditario sit deuoluta, ut sibi cum proprietate possessio debeatur; nec cogendus est adquisitionis paterne titulum indicare, qui sibi nititur pro herede rem quamlibet uendicare, nisi querimoniam in uita patris super ea re fuisse constiterit suscitatam. Dubitari solet, utrum in tali iuramento debeat quoque scotatio, que ad translationem dominii preterquam in hereditaria successione (") ubique requiritur, comprehendi. C) Cfr. Cajus i Dig. XLI. Tit. 3 L. 1: „Bono publico usucapio introducta est, ne scilicet quarundam rerum diu et fere semper incerta dominia essent, quum sufficeret dominis ad inquirendas res suas statuti temporis spatium“. (2) Resecari H. (3) I Hosfr. har oprindelig staaet auctor. () Huiusmodi A. () Ifølge heraf skulde de 12 Nævninger, der sfulde afgjøre det Spørgsmaal, om den, der gjorde Paastand paa Lavhævd og som følge deraf skulde være berettiget til, som det ovenfor hedder: suo et undecim bondonum sacramento se dominum declarare, virkelig var i Besiddelse af Ejendommen, væl ges blandt Naboerne; Skaanske Lov siger blot: tolf mæn i hærade. Heller ikke siger Loven udtrykkelig, at disse Nævningers Kjendelse tillige sfulde have Besiddelsens Netmæssighed til Gjenstand, saaledes som Sunesen; men det kan vel indbefattes under de almindelige udtryk: hwær stad ær man skil um hæfd. () Defensioni A. (3 Marginen er tilffrevet med en nyere Saand propter paternam continuationem.

(8) Hanc formam A. (⁹) In A. (10) Possedit H. possidet A. (") Saaledes i A. H. L.; i Hoffr. staaer susceptione, ligesom strar efter, hvor dog 5* 17) 36 Lib. IV. c. 12. Sed cum ex hereditaria successione nulli alicuius rei dominium adquiratur, nisi et ille, cui quis succedit, pariter dominium habuisset uel hereditario iure uel scotationis beneficio, predicti uidetur forma sufficere iuramenti, licet nullam super scotatione uel hereditaria (1) successione faciat mentionem, cum earum (2) neutra intercedente (3) periurium incurratur, quamuis earum neutra nominetur (4). Vbi () uero pater negatur in obitu possedisse, nominandorum bondonum duodecim, (Sk. L. IV. 15- sicut iam dictum est, super hoc exigitur sacramentum. Reperitur et alius casus, in quo sufficit quantumlibet breuis possessio ad defensionem (6) huiusmodi obtinendam, qua munitur emptor contra proprium uenditorem, quibusdam pro iure uolentibus obseruare, quod statim dimisso () pallio (8) post factam scotationem non possit uenditor, conuictus duobus legitimis testibus, qui presentes fuerunt, quod factum fuerat, diffiteri, sed cogatur pocius adimplere; ex aduerso aliis asserentibus, quod habere locum semper possit negatio uenditoris, donec exeptione prescriptionis legitime repelli ualeat ab emptore: (9) est communi assensu(10) plurium, quodammodo mediam uiam eligentium, approbatum ("), ut munitus duobus testibus, qui scotationis sollempnitatibus med en nyere Haand ovenover findes skrevet: successione. () A. add. sui. (*) Saaledes rigtigt i L. J Hestr. og i H. og A. staaer eorum. (3) Inter essente, men ovenover skrevet: intercedente A. () Grunden, hvorfor det ikke ansees nødvendigt i Arvingens Eed enten at omtale Skjødning eller Arve Adkomst, er, at en af Delene nødvendig maa forudsættes hos Arveladeren, og at der folgelig ligefuldt begaaes Meeneed, tersom Eden aflægges uden nogen saadan Adkomst, skjendt den ikke er bleven omtalt i Eedsformularen. () I Marginen, med en nyere Haand: vbi pater in obitu negatur possedisse. () A. add. in, () Demisso A. (8) Dimisso pallio svarer just iffe ganske til Lovens sköte sammanlukit, da pallio dimisso (eller vel rettere demisso, cfr. Quintil. XI. 3: „togam veteres ad calceos usque demittebant, ut Græci pallium) neppe fan betyde andet end: esterat man har ladet Kappen (Kjolestjodet) falde ned. (9) H. add. Sed. (10) Consensu H. L. Plurium quodammodo consensu mediam &c. A. (") Sunesen erklærer med Bestemthed denne Mening for den, som har vundet almindeligt Bifald fremfor de to andre, som han anseer for Ertremer, den ene nemlig, at Kjoberen altid kunde forsvare den tilkjøbte Ejendom med Skjødningsvidner mod hvem Lib. IV. c. 12. 37 affuerunt (1), propter breuem quantumlibet possessionem, iustam tamen pacificam et quietam, se tueri possit emptor contra proprium uenditorem, licet prefinito prescriptionis tempore semper indigeat contra quemuis (2) extraneum petitorem; nam ante prescriptum prescriptionis terminum nulla facultas emptori permittitur se tuendi (3), sed incumbit, ut eam defendat (), necessitas uenditori; alioquin, si res euicta fuerit, refundet pretium uel terram restituet; si commutatio () celebrata fuerit, satisfactione trium marcarum insuper adiungenda. Completa uero prescriptione legitima (), non habet emptor necesse ad auctoris () sui patrocinium conuolare, ne (8), si per malam (9) uoluntatem uenditoris defensio denegetur (10), emptor re sibi uendita defraudetur; sed, adhibitis sibi duobus scotationis testibus, duodeno bondonum doceat iuramento, quod a iusto domino comparauerit terram illam et quod eam tempore legitimo (") ad prescribendum possederit, et idcirco eam solus ipse et non alius teneatur iusto dominio retinere. Si tamen de sua causa diffidat, petat auxilium uenditoris, ut (2) ad ipsum regressum habere ualeat, si forte ceciderit a defensione, ab eo cum emendatione trium marcarum uel precium, si confessus fuerit, vel bondenum (13) iuramentum, si negauerit uenditionem ("), recepturus; quando uero cadit a defensione qui possidet, petitori ad uendicandum sibi duodenum bondonum sufficiat (15) iuramentum. somhelst, den anden, at han altid behovede at have Lavhævd for at kunne gjøre sin Ret gjeldende; Loven lader sig derimod nøje med at anføre samtlige tre Meninger uden at afgjøre, hvilken der er den rette, med mindre man vil lægge Vægt paa det nu, som den tilføjer der, hvor den tredie Mening anfores; om den, som den først anfører (at Lavhævd altid var nødvendig), hedder bet: Thette wiliæ summi at loghum hauæ, og om den folgende: Thæt hauæ Scanungæ oc stundum at loghum hauæt, men om den sidste: That wiliæ nu summi men at loghum haus. (¹) Affuerint L. (2) Saaledes i A. L.; i hoffr. og i H. staaer: quamvis. (3) Tueri A. (*) A. add. sua. (5) Commitatio A. () Ultima A. () Venditoris A. actoris L. (8) Nisi per &c. A. () Malitiam venditoris H. L. (10) H. add. ut. (1) Ultimo A. (1) Et A. (13) Duodenum H. L. bondonum A. (") H. add. est. (1) Sufficit L. iuramentum sufficit H. Lib. IV. c. 13. 14. IV. Cap. x111. IV. Cap. XIV. (Sk. L. IV. 14. 18). XXXVIII. Quid sit scotatio. In uenditione terrarum ad translationem dominii est necesse, ut interueniat quedam sollempnitas, in qua terre modicum emptoris pallio, extento manibus assistentium, qui, si factum reuocetur in dubium, perhibere possint (1) testimonium ueritati, apponit uenditor, qui designatam terram, quam distrahit, in emptorem (emptoris) ipsius se transferre dominium profitetur; hæc (2) autem sollempnitas ex uulgari nostro (3) producto uocabulo competenter satis potest scotatio nominari. XXXIX. Quid iuris sit, si quis promissionem super uenditione terre noluerit adimplere, uel si quis uoluerit a uenditione resilire. Qui promissionem super uenditione alicuius terre noluerit adimplere, duas horas (+), secundum quosdam (5), si nudam et (6) simplicem promissionem fecerit, et vi horas () communi iudicio, si contactu manuum () roborata fuerit, aut tres marcas, si scotationis interueniente sollempnitate aliena terra uendita, quod promisit effectui mancipare (9) non potuerit (10), emendabit. Sin autem, propria terra uendita, quam prestare poterit, resilire uoluerit, nullatenus audiendus est, uolens factum proprium irritare (1) et (12) propriam inconstantiam allegare (13), licet trium marcarum offerat satisfactionem. (¹) Possunt H. (2) Saaledes i H. A. L.; i posfr. staaer hoc. (3) Modo A. (4) Oras H. A. () At herom har været forskjellige Meninger, antydes iffe i Loven. () Aut A. () Oras H. A. (8) Oven over contactu manuum er med en nyere Haand strevet: : stipulatione. (9) Effectui mancipare istedetfor: ad effectum perducere; Loven siger: gitær han ay hemlat.“ (10) Poterit H. A. (1) Irritum facere H. Irritare forekommer i denne Bemærkelse i Cod. Just. I. 2 de feriis (III. 12): „Et quod contra hoc factum fuerit, omnibus modis irritatur“. (12) Aut A. (13) Allegavit A. Lib. IV. c. 15, 16. XL. Quid iuris sit, si duorum uterque eandem terram ab eodem domino comparauerit. 39 Cap. xv. Si duorum uterque ab eodem se contendant (1) idem predium com- (sk. L. IV.19) parasse, ille debet omnimode (?) obtinere, cui coram rege uel antistite(3), vel in iure irrevocabilis suffragatur confessio () uenditoris. Verum in alio quouis loco, licet in conuentu incolarum uel parochianorum ("), facta professio non preiudicat, quin possit denuo, si uelit, uenditor uenditionem (6) factam alii protestari, priorem confessionem () duodeno negaturus, si super ea conuentus fuerit, sacramento. XLI. Qualiter quis possit vel debeat (8) terram suam, possessam ab alio, reuocare. (Sk. L. IV. 20). Qui supra possessione terre impetitur alienæ (9) si nolit adqui- I. Cap. XVI. escere petitori(10), uocetur in ius et ibi dies prefigatur, in quo vel suo nomine rem defendat, uel actori (") deferat ius defensionis. Quociens (12) autem citatus uenire contempserit, in duabus horis (13) aduersario, regi tandem in tribus marcis in citatione tercia condempnetur; (¹) Contendunt A. & om. idem. (2) Omni modo retinere A. (3) St. £. fore Archibiscope. (*) Concessio A. () Sf. 2. gatustæfnæ. () Vendicationem A. () Concessionem A. (8) Possessam debeat terram suam possessioni ab alio revocare A. (") L. om. alienæ. (10) Adquiescere petitori, d. e. tilfredsstille Sagsøgeren. (") Saaledes i A. H. L.; i Höstt. staaer auctori; uagtet denne Læsemaade ved første Djekast funde anbefale sig paa Grund af bet foregaaende: suo nomine, hvortil Henviisningen til Hjemmel kunde give en passende Modsætning, er det dog klart af det Folgende og ligeledes af Lovens Udtryk : ællær than löse (thær) ofna callær, at det er Sagsøgeren og ikke Hjemmelsmanden, der admitteres til Eed, naar Beviset broster for Besidderen. Skrivemaaden auctor for actor forekommer meget hyppigt i vort Hdskr., see f. Er. ovenfor Lib. IV. 12; i VII. 2 paa tre Steder. (12) Quoties H. (13) Oris H. A. Lib. IV. c. 16, 17. deinde diem iuridici () prefigant actori (2), in quo cum duodecim, terram suo nomine possidentibus (3), ad terram, de qua agitur, accedens una cum eis duodeno declaret sacramento, et mutuis (A) intricatarum (5) contactibus (6) manuum, sibi dominium attinere (). Deinde quarta uice hoc fecisse se testetur in iure, et () tunc illius terre defensor legitimus iudicetur ("), vbi, si adhuc reus comparuerit et duobus testibus et duodeno docuerit iuramento, se minime uel minus legitime citatum fuisse propter iustam absentiam peregrinationis (10) uel inuestigationis(") suorum animalium amissorum, vel egritudinis impedimentum, a cunctis in (12) eum prius latis sentenciis absoluatur, et sic de nouo uel terram defendat, ut dictum est, uel defendere permittat actorem. IF.Cap.XVII. (Sk. L. IV. 21). XLII. Quod illi potius sit defensio deferenda, qui scotationem dicit iure perpetuo factam, quam ei, qui ypothece (13) nomine factam asserit (14) temporalem. Qui scotationis sollempnia confitetur, non auditur, si se tantum ypotece (15) nomine scotasse asserat (16), donec debitum solueretur, si () luridici, b. e. Tingmændene. (3) Saaledes i H. A. L.; i Hosfr. staaer auctori. (3) Oven over possidentibus er med en nyere Haand ffrevet: possessam, en aabenbar urigtig Rettelse. Terram suo nomine possidentes er Odelbender, Ejendomsbonder.

() Mutuis intricatarum etc. Lovens: at handtaki; jvfr. det i Danske Magazin 3die Ræffe I. 220 aftrykte Brudstykke: Hvorledis Loug ffall gange till Thinge. ( I Hoffr. staaer ved en Skrivfejl uitricatarum.

(6) Contractibus H. (¹) Attingere A. (5) Quia A. () Indicetur H.„oc thingmæn döma han widær jorda wærn, swa sum logh æræ“. (1) Loven anseer iffe enhver Bortrejse for lovligt Forfald, men fun den, som steer for at besøge hellige Steder (uten lanz til hælæghdome). Maaskee har ogsaa Sunesen taget Ordet peregrinatio i denne Betydning. ()„Ofna fiati fæ sins“. (12) Prius in eum latis &c. L. (13) Hypotheca R. (") Saaledes i H. A. L.; i Sbstr. staaer asseris.

(16) Hypothecæ H. wædscöt“, St. L (1) Asserit L. Lib. V. c. 1, 2. 41 possessor legitimis (1) duobus testibus et duodeno bondonum docuerit iuramento, scotationis alienationem iure perpetuo (2) celebratam fuisse (3). XLIII. De homicidio et homicidii emendatione et emendationis diuisione, compositione, distributione et temporibus faciende satisfactionis. Instigante humani generis inimico quia proni semper fuerunt ho- Lib.F. Cap.1. mines in nostris partibus (+) ad homicidium perpetrandum, pacem angelicam deserentes et seditionem diabolicam amplexantes (5), diuersis temporibus diuersa sunt iura prodita super tanti reatus() per multam pecuniariam castigationem, quatinus et tantus excessus aliquatinus refrenari ( et ammissionis dampnum quoquo modo () posset () satisfactionis pecuniarie tristi solatio compensari. Hec (10) autem multa non excedit summam quindecim marcarum (") argenti. Sed occurrunt multa consideranda super ipsius pecunie diuisione, compositione, distributione, in quibus temporibus et a quo, cui debeat assignari. XLIV. De diuisione. Satis liquet omnibus, diuisionem in tres partes equales, uidelicet F. Cap. II. in tres tercias, faciendam, quarum quelibet ob frequentem usum speciali nomine in uulgari nostro sal (12) meruit appellari. () Legitimus H. A. L. () Wærulzsköt, Sf. 2. (3) H. A. add. Si vero impetitor nec perpetuam nec temporalem fateatur scotationem (A. om. scotationem), semper (super A.) possidenti, ut supra, cum duobus testibus et duodecim bondonum iuramento est defensio facienda (Loven indeholder ogsaa denne Bestemmelse). () In nostris partibus, b. e. her i Norden. () Amplectentes A. () A. add. enormitate. () Refrenare A. () Modo mangler i Hoffr., men findes i H. L. Maasfee er den oprindelige Læsemaade: quoque posset. () Possit A. (10) Nec H. (") Saaledes i H. A. L.; i offr. marcam. (12) Saael A. Saall H. 6 V. Cap. 111. 42 Lib. V. c. 3. XLV. De compositione. Ante tempus nouissime constitutionis occisori uel eius heredi semper incubuit, primam tantum de propriis bonis componere portionem, deinde licuit ei secundam exigere ab agnatis(1) et tandem terciam partem et ultimam a cognatis (2). Verum quia plerumque a plerisque agnatis vel cognatis plus debito petebatur et ab inuitis per uiolentiam diripiebatur, ne maleficium (3) esset cuiquam questus occasio congregandi, et hominem quemquam ad male faciendum ulterius lucrandi cu- (Sk.L. V.1). piditas prouocaret, sapienter occurrit tante malicie felicis memorie rex Kanutus instituens (4), quod pro tali furto uel rapina tamquam uerus fur vel latro () posset quispiam conueniri pariter et puniri et in tribus marcis iuri (6) regio condempnari; obligatum autem coniunctione sanguinis et () satisfacere renuentem ad satisfaciendum ab agnatis et cognatis per exauctorem (8) uel ius regium induci debere, occisori collecta pecunia non tradenda () ante diem uel horam, in qua coram agnatis uel cognatis eam emendationis causa persoluere teneretur (10). Hec autem (") institutione regia comprehensa, licet aliquantulum fraudibus malignantium (13) obuiarent, ad extirpandam tamen omnem frau- () A. add. 3: ex parte patris. (3) A. add. : ex parte matris. (3) Saaledes i A. H. L.; i hoffr. maleficum. (4) Institutus H. Kong Knud den 6tes Forordning af 28 Dec. 1200 findes paa Latin i Lagerbrings Monumenta scanensia 1. SS ff. og i Liliegrens Diplomatarium Svecanum I. 143 ff., hvor den har faaet det urigtige Aarstal 1201. () Ved latro forstaaes her Ransmand, s. den anforte Forordning, hvori det hedder: „Si homicida contra hoc facere presumens et res cognati sui per nam accipiens, manifeste subterfugere potuerit cum acceptis, III marcas regi satisfaciat pro rapina et III cui injuriam irrogauit. Si furtive accipere volens fuerit comprehensus, ductus ad placitum sicut pro furto suspendio condempnetur; si aufugere poterit, super hoc accusatus expurget se ut pro furto“. Det Felgende hos Sunesen er ligesaalidet ordret afskrevet af Forordningen, men kun et Udtog af dens Bestemmelser. () Saaledes i H. A.; i heffr. og i L. staaer juris, hvilket vistnok er en Skrivfefl. () H. L. add. tamen. (8) Exactorem H. A. L. (") Saaledes i H. A. L.; i hofft. staaer trahenda.

(10) Tenetur H. (") H. L. add. in. (1) Malignans for malignus. Lib. V. c. 3. 43 dem et pronitatem occidendi minuendam, presertim cum exigua portio (1) tocius uidelicet emendationis tercia tantum incumberet occisori, minus sufficientia() sunt inuenta, et idcirco auctoritate() regis Waldemari, fratris predicti regis Kanuti, prudentiores Scanie () tali lege nouissime decreuerunt tantam maliciam reprimendam (), ut solus homicida (6) de bonis propriis teneretur ad totam pecuniam pro reatu homicidii persoluendam, nichil ab inuitis agnatis exigens uel cognatis, ne pro facto nocentis innocens grauaretur() et ut solus delinquens penam suo delicto debitam sustineret et solus auctor () pro suis excessibus puniretur. Statuerunt preterea, reum homicidii ad beneficium emendationis nullatenus admittendum, nisi prius (") tribus diebus continuis post perpetratum (10) homicidium, quibus ad audiendas querimonias in generali iure (") per totam (12) diocesim homines congregantur, instanter offerret pro excessu suo per se uel per alium, si uenire non possit in persona propria, [ad] (13) satisfactionem. Hoc autem si facere recusaret (14) sic indignus pace et patria et conuersatione hominum censeretur (15), ut (16) quicumque ei (1) contra iusticiam communicare presumpserit (18) regi trium marcarum debitor (19) redderetur, et haberet quilibet infligendi sibi necem, absque metu emendationis cuiuspiam, potestatem, non patente sibi euadendi tantarum calamitatum pericula (¹) Portione A. (2) Suffragia A. (3) Saaledes i H. A. L.; i offr. actoritate. () A. add. statuere. () Denne Kong Valdemar d. 2dens Forordning findes paa. Danst i Kof. Anchers Lovhist. 1. 610, men er iffe optagen i den Skaanske Lov, jvfr. Anchers saml. jur. Str. I. 427-430. Cod. Arn. Magn. Nr. 39, 4to, findes den som det 68de Cap. af den Helsingborgsfe Stadsret, see Saml. af gamle danske Love V, Indledning xvII. (6) Saaledes i A. H. L.; i osfr. staaer homicidia.

() Grauetur H. (*) Actor A. L. () Primis H. (10) Peractum A. () Veb jus generale forstaaer And. Sunesen Landsting, jvfr. Kong Valdemars ovenfor cit. Anordn. „ofna första lanzthingi æfter drap oc andru oc trithiu“. (1) A. om. totam. (13) H. L. om. ad. (14) Recusaverit A. (16) Saaledes i H. A. L.; i Sbstr. staaer veb en Skrivfejl censentur. (16) Cui A. (1) Ei mangler i höstt., men findes i H. L. (18) Præsumeret H. L. 3 Soffr. præsumserint.

(19) Debitores redderentur A. 6* Lib. V. c. 3. facultate, nisi se prius a notis et patria per exilium elongaret('), numquam de cetero rediturum (), nisi a consanguineis interfecti et rege pariter promereri posset licentiam redeundi. Quicumque (3), principali () reo iusticiam offerente uel contra iusticiam infra diocesim remanente, de quouis () consanguineorum ipsius () sumeret ultionem ('), pene consimili subiaceret, ipso autem in exilium migrante propter ipsius absentiam una satisfactionis tercia deperibit, duabus residuis portionibus tunc primo incumbentibus agnatis et cognatis hoc ordine ad soluendum, ut effugere possint periculum ultionis: Post () recessum occisoris, primis tribus diebus continuis, ut ante diximus, ad audiendas querimonias deputatis, ipsius proximus (9) de agnatis et (10) cognatis vel eorum curatores vel procuratores, si fuerint inpuberes uel minores, (") tanti negocii non capaces, offerunt (12) emendationis singuli portionem, lege diffinito tempore persoluendam; quo facto quicumque de ipsis uindictam sumpserit, penam senciet supradictam. Sin autem hoc exequi supersederint, et de ipsis fuerit uindicatum, de (13) sua negligentia conquerantur, quia sic uindicantes admittuntur (14) ad commodum () Nisi se a notis et patria.. elongaret; paa samme Maade bruger Joannes Sarisburiensis, som ffrev 1180, Udtrykket elongare aliquem a consortio. (*) Saaledes i H. A.; i hofft. staaer redditurum; i L. rediturus. (3) H. add. vero. () Saaledes i H. A. L.; i hoffr. principari. (5) Quorum A. () Eins A. () Supplicium H. (8) Post recessum occisoris, d. e. efter Mandbraberens Undvigelse; æftær that han flyr“, hedder det i Kong Valdemars Forordning.

() Proximis A. (10) H. L. add. proximus de. (1) luniores H. Den Forskjel, som Sunesen her synes at gjøre mellem impuberes og minores, af hvilke han synes at give de første curatores, de sidste procuratores, har ingen Hjemmel i den Tids Love eller i Valdemars Forordn., som blot siger: æræ the aæi mælande, tha göre the man, ær thera wærn hauæ &c. J V.-6 bru ger Sunesen Udtrykket tutor vel curator, uden at derved kan tænkes paa andet, end en dobbelt Benævnelse for det danske Værge. (12) H. L. add. suam. - Offerunt singul emendationis &c. A. (13) De sua negligentia conquerantur, b. t. da maae de tilskrive deres egen Forsemmelse dette. J Valdemars Forordning bedder det: oc kummi sic sialua yuir, og det komme over dem selv, dersom o. s. v. (1) Admitti possunt H. L. Lib. V. c. 3. 45 emendationis. Harum duarum hoc modo fieri debet compositio portionum tam agnati quam cognati, suis gradibus computatis, talis (') estimationis moderamine inponent (2) semper duplo maiorem partem priori gradui, quam (3) posteriori, ut utraque tercia () per suos gradus ualeat consumari; cum autem ad decem denariorum summam (5) perueniunt(), ultra ipsa () computatio non descendat; (3) frater autem occisoris ex utroque parente coniunctus tam cum agnatis, quam cum cognatis, ad istam uocabitur rationem, tantum (9) autem ex altero (10) parente coniunctus sue partis honera (") subleuabit, eodem iudicio (12) in gradibus ulterioribus obseruato. Interdum etiam occisori coniunctus isti non (13) subiacet emendationi, puta quando coniunctior est occiso, verum equaliter utrumque (1) consanguinitatis linea contingentes (15) nullatenus excusantur, nisi forte secundum antiquas leges dandi recipiendique (16) mensura eadem in eisdem locum habere persuadeat compensationem. Post homicidium perpetratum quicumque natus fuerit, inuitus minime satisfactionis grauamini (7) subiacebit. (Sk. L. V.9). (1) Tali H. (*) Imponerent H. imponant L. (3) A. om. quam. () H. add. pars. () St. £. Örtogh mun. () Peruentum fuerit H. L. Peruenerint A. (¹) Ipsam A. (8) Descendit L. (") Tandem A. (10) Altera parte : altero parente A. (1) Onera H. A. L. (1) Saaledes i A. H. L.; i soffr. staaer indicio.

(13) Dette non, som mangler i Höffr., men fordres af Meningen, findes i H. L. - Dette Stykke indtil: Post homicidium har iffe noget Tilsvarende i Loven. (") Uterque L. (16) Contingente H. (16) H. add. consuetudines. (1) Grauamine L. V. Cap. 17. (Sk. L V. 1.). 46 Lib. V. c. 4. XLVI. De sacramento iuratorie cautionis et (1) iuramento equalitatis. Statim post exhibitam emendationis terciam exhiberi debet pariter et tercia iuratorie cautionis (2), quam lingua patria thrugd (3) appellat, in qua tantum quatuor nominati de consanguineis interfecti iurant, de hiis (), qui satisfecerunt(), uindictam de cetero cessaturam; nam plenam et integram cautionem XII constituunt nominati, habituram tunc demum locum, cum postremam emendationis terciam reus exhibuerit princi- (Sk. L. v.2). palis, quam cautionem semper debet precedere sacramentum (quod) () iafnath eth () in lingua patria nominatur, uirorum (8) duodecim nominatorum de consanguineis occisoris, qui non sacris reliquiis, sed sacro coram posito tacto libro iurant in suas animas, et sic sibi deum futurum propicium deprecantur, quod () consimili delicto consimilem (10) ad interuentum consanguineorum et amicorum ab aduersariis suis summerent satisfactionem. Quando uero tantum quatuor admittuntur ad iuratoriam cautionem, ad equalitatis quoque iuramentum tantum sunt quatuor admittendi. Equalitatis(") autem tanto diligentius semper exigitur iuramentum (12), quod per ipsum, lesis ledentibus adequatis (13), auferri ui- () A. om. et... equalitatis. (*) At der skulde sværges Trygdeed hver Gang en Sal blev udredet, sees ogsaa af Loven: ,,thagær bötær æræ i hændær saldæ, tha taki the trygdh, æftir thæet fædrinis frændær hauæ swa giort, tha göræ mödrinis frændær sammæ lund"; men at dertil blandt Frænderne sfulde udnævnes tolv, og at fire skulde sværge ved Modtagelsen af hver Sal, omtaler Loven ikke. Det er neppe Sunesens Mening, at de alle 12 skulle sværge ved den sidste Sals Modtagelse, da de ofte paa den Maade maatte have sporet to Gange, endskjendt hans Orb: nam plenam et integram &c., naar de tages efter Bogstaven, kunde give Anledning til en saadan Forklaring. Jevrigt viser Er. Sjell. L. V. 24, at det var Drabsmanden, som blandt Frænderne udnævnte dem, af hvem han vilde have Trygdeden aflagt, og at han vel kunde lade sig neje med færre end 12, men ikke forlange Flere. (3) Trygeed H. trygdth A. thryd L. (*) lis H. A. (') Satisfecerint L. () Dette quod, som mangler i hosfr., findes i H. L. ( leffnit eedt A. H. jafhnethe L. (8) A. om. uirornm. () H. A. L. add. pro. (10) Saaledes i H. L.; i hofft. consimile. (") Saaledes i H. A. L.; i poffr. æqualitas. (1) Sacramentum H. (18) Ad æquitatis A. Lib. V. c. 4, 5. 47 deatur contemptus, qui perpessis iniuriam ex (1) oppressione solet inferentium suscitari; pluris enim semper prudentes faciunt integritatem fame et honoris debiti restitutionem, quam pecuniariam satisfactionem (2). XLVII. De distributione. Secundum (3) antiqua iura sic est persolute pecunie distribucio F. Cap. v. facienda, ut, unaquaque () tercia principali (5) in tres tercias particiales (6) diuisa, per uices singulas una semper parcialium cedat in comodum heredis occisi, et agnatis secunda, cognatisque tercia debeatur, sic () per agnatos omnes et cognatos distributione pecunie facienda, ut semper prior gradus duplo maiorem partem, quam posterior consequatur. Si tota cederet (8) heredis dominio satisfactionis pars tercia principalis, heres ipse minus intenderet (9) duabus aliis adquirendis, et sic contingeret (10), agnatos et cognatos sibi debitis portionibus defraudari; frequenter enim negligentius (") aliena (12) negotia, quam propria, procurantur, nec libenter ibi quispiam fatigatur, ubi uel modicum uel nullum commodum expectatur. () Saaledes i H. L.; i hoffr. staaer et. (Jofr. Schlegels Afhandling om Jævnet- Edens Betydning, i det Skandin. Literat. Selskabs Skrifter XVII. 3331-373. (3) A. add. vetera vel. (Unaquæque H. (") Principalis H. () Principales H. parciales L. partiales A et om. cætera usque ad: cedat. Ved det udentvivl selvgjorte Ord: particiales har Sunesen villet udtrykke: Smaadele, mindre Dele. () Saaledes i I. L.; i Sostr. staaer si. (8) Cederit A. () Intenderit A. D. e. at Eftermaalsmanden, naar han fik Alt paa eengang, saaledes mindre vilde anstrænge sig, for at de øvrige Slægtninge kunde faae deres Andeel. En anden Grund anfører Eriks Sjell. L. III. 11: forthy at tha koma the hælzt wether theær trykdinæ skulæ göræ hanum thær böt hauer“. (10) A. add. hos. (") Negligentibus A. (1) Alia H. P. Cap. 1. 48 Lib. V. c. 6. XLVIII. De temporibus faciende (1) satisfactionis. Nunc uidendum, quibus temporibus sit emendatio facienda. Igitur ab illo tempore, quo successor occisi ad consentiendum oblate() inducitur () satisfactioni, debet annus in equales tres diuidi portiones, ut, in trium partium anni terminis (4) tribus satisfactionis tocius partibus persolutis, simul totus annus et tota satisfactio consumentur. Nec Sk. L. v. 15. pretereundum, quod (5) adhibiti consensus tempore teneatur occisor summopere precauere, ne se suorum sic ingerat aduersariorum conspectui, ut propter suam presentiam offendantur, sed a domo et ecclesia et a uia, in (6) quibus aduersarios suos esse () deprehenderit, non supersedeat cum suis proximis declinare, donec tota fuerit satisfactio cum () sollempnitatibus adimpleta. Est enim consentaneum rationi, ut, curatis per contraria contrariis, per humilitatem quisque (9) studeat emendare, quod presumpsit per (10) superbiam irrogare. Postremo sciendum, quod occisor ipse cum suis consanguineis, uel, si defunctus(") fuerit, heres ipsius proximus (12), uel tutor aut curator eius, si fuerit inpubes aut minor, expetita prius licentia per consanguineos et amicos uel uie(13) socios, ut se(") possit in iure(1) hominum, quorum (16) uniuersitatem in subtractione partis offendit, conspectui presentare, [et] (17) satisfactionem teneatur offerre et suis temporibus, ut diximus, exhibere () Saaledes i A. H. L.; i Sbffr. faciendi. (3) Ablate L. (3) Induciæ A. () Terminus H. () H. L. add. ab. ( A. om. in. (") A. om. esse. (3) I. L. add. suis. () Studeat quis emendare A. (10) Dette per, som fattes i Hoffr., findes i A. H. L. (1) Saaledes i A. H. L.; i osfr. staaer defunctis.

(1) Proximis A. (13) Viæ socios, Reisefæller. (1) Si H. A. (16) In iure, b. e. paa Tinge, og hominum hører til conspectui. (1) Quorum universitatem &c. Udtrykket er her meget søgt; Sunesen siger, at Manddraberen har fornærmet Alle, ved at fubtrahere en Deel fra det hele. (1) H. A. om. et. Lib. V. c. 6. 49 psius occisi proximo successori, consanguineorum suorum consortio communito, ne () fraux () interueniat in pannorum et animalium estimatione, frequenter in partibus nostris (3) supplentium argenti defectum, et ut plures sint hinc inde testes ad perhibendum testimonium ueritatis (), si forte fuerit factum in dubium reuocatum, et ne illi (), quos tangit negocium, si exclusi (6) fuerint, indignentur et sopitum malum nec ad plenum extinctum suscitare per conceptam in corde suo maliciam moliantur; efficatiores () multociens (8) ad nocendum sunt () homines quam iuuandum, presertim in malo iam accenso, quod ex leui flatu edacis inuidie magnum frequenter suscipit incrementum. Heres occisi, quando ad consentiendum oblationi (10) prestande satisfactionis inducitur vel ad diem prefigendum, in quo iuxta (") consilium consanguineorum suorum super hoc debeat respondere, debet adversariis suis interim pacem promittere (12) et eandem (13), in signum indissolubilis firmitatis contingendo (") manu sua manum alterius (15) alicuius, roborare, et hoc (16) facto ad maiorem securitatem aliquis de prudentioribus debet pacis illius (1) deum(18) custodem et factorem(19) cum sanctis omnibus, cum apostolico (20), cum rege, cum(2) pontifice(2), cum iustis(23) () Alt det Folgende i dette Punctum indeholder Grunden, hvorfor den Dræbtes nærmeste Arving eller Eftermaalsmanden skal, naar han modtager Mandeboden, være ledsaget og omgivet af sine Frænder (consangvineorum suorum consortio communitus), (2) Fraus H. A. L. (3) In partibus nostris, b. e. i vore Lande, her i Norden. () Veritati H. L. (*) Ille A. () Saaledes i A. H. L.; i offr. exculsi. () H. add. sunt. (8) Multociens sunt homines ad nocendum quam &c. L. Multociens 3: multoties. () A. add. sunt. (10) Oblationem A. (11) Saaledes i H. A. L.; i hofft. justa. (1) Her omhandles den fiffre Lejde, som skal gives Manddraberen og som omtales i de Sjellandske Love og i Orbodemaal under Navn af gruth (isl. grid), men hvorom Skaanske Lov intet indeholder. (13) Tandem A. (14) Contingenda A. (15) Alicujus alterius L. (1) Dette hoc mangler i Hoffr., men findes i H. L. (1) Istius A. (18) Dominum H. (1) Fautorem H.L. Factor : Staber, Opholder. Lact. Ulp. (2) Apostolis H. A.; veb Apostolicus for staaes Paven, jonfr. Du Cange h. v. (1) Et H. (22) Beb Pontifex menes Biskoppen, saaledes som dette Ord jevnlig bruges i Vestgothernes og Longobardernes Love samt Carl d. Stores Capitularier og ligeledes hos Saro. (3) Joffr. staaer ved en Skrivfejl justicis. 7 Lib. V. c. 6. omnibus inuocare, execrari uero quemlibet et anathematizare(1), qui pro- (Sk. L. V. 26) misse paci presumpserit obuiare. Non est(2) eciam transeundum, quod quotcumque(3) uulnera inflixerit aut quotcumque fustium ictus intulerit, qui occisus fuerat, occisori, tantum unam marcam argenti, tantum unius uulneris ratione, fide prius facta duodeno iuramento, quod. inflictum fuerit ei uulnus ab occiso, uel tantum duas marcas argenti propter unum ictum fustium, inde (4) fide prius facta per xxti IIIIor hominum iuramenta, in exhibitione (5) tandem partis ultime satisfactionis occisor sibi poterit retinere (6). Hec () autem locum habent de uno uulnere uel uno ictu, illato tempore interfectionis, sed si () super uulnere uel ictu alio illato tempore (9) uel super pluribus uulneribus, aut (10) uulnerum aut(") uerberum deformitatibus accusare uoluerit interfectum heres (12), si noluerit, ut satisfaciat, confiteri (13), secundum impositi sibi mensuram criminis cum (14) iuramentalibus (15) se defendet, uel ante postreme tercie solutionem, ut inter eos omnes simul querimonie so- (Sk.L. V.37). piantur, uel post omnem prestitam satisfactionem. Heres quoque occisi si de satisfactione conqueratur aliquid remanere, occisor, se totum asserens exsoluisse, semper quamlibet trium marcarum peticionem duodeno elidet uirorum negantium iuramento, donec duodenarius (1) (') Anathematizare, bansatte, lyse i Ban, Augustin. (2) H. add. hoc. (3) Quotquot A. (*) Deinde A. (") Exhibicionem L. () Jofr. Er. Sjell. 2. V. 23, der dog tilsteder, at Drabsmanden for Saar og Hug, som han havde faaet af den Dræbte, kunde forlange Afslag i Mandeboden, indtil 9 Mark (d. e. 3 Mark Solv), og tillige bestemmer, ligesom Skaanske Lov, at Eden skal aflægges i den Dræbtes Grav (witæ i graf meth them dræpnæ). () Quid hoc autem locum habet &c. A. () Dette si mangler i Hosfr., men findes i A. H. L.; maaffee er Haandskriftets s; fun en Skrivfejl for si, saa at sed burde bortfalde.

(*) Til det her Foreskrevne findes intet Tilsvarende i Loven. (10) H. add. super. (1) Et H. A. () Ved en Skrivfejl i hoffr. hereses. (13) Saaledes i H. A. L.; i hofft. confiteatur. (14) Vel A (suprascriptum: cum). (10) Juramentales er hos Sunesen det Samme, som ellers i Middelalderens Love kaldes consacramentales, sacramentales, purgatores, Medeedsmænd, Lovmænd. (1) H. add. numerus. Lib. V. c. 6. 51 iuramentorum fuerit triplicatus (); deinde non augebitur iuramentorum numerus, quantumcumque super excreuerit (2) nouem marcarum peticio deditarum (3). Quidam (4) tamen uolunt in odium homicide, ut (5) de cuiuslibet tercie totalis satisfactionis solutione cum duobus testibus et iuramentorum duodeno () triplicato fidem facere teneatur, ut, si heres occisi conqueratur de satisfactione nichil penitus exsolutum, et occisor econtra se totum asserat exsoluisse, occisor ad faciendam fidem assercioni sue, primo die ad hoc a iuridicis constituto producat duos testes et iuramentum () duodenarium () triplicatum pro prime tercie solutione (9), et tam secundo (10) quam tercio(") die tam testes totidem quam iuramentales, tam pro secunde quam (12) tercie partis solutione producere non omittat; vt uno autem (1) et eodem die sex (14) testes producat et nouies duodenum exhibeat iuramentum, lex non precipit (15), ne pocius propter inpossibile uel nimis difficile legis preceptum, quam propter iniustam (16) causam succumbere compellatur. At in aliis casibus (") sufficit duodenarius triplicatus, licet summa C. marcarum uel plurium requiratur. Propter solum homicidium pro facto nocentis innocentes consanguinei satisfacere compelluntur. Si corpus occisi uestimentis suis uel armis, quod crimen (Sk. L. V.27). () Duodenarius juramentorum triplicatus, tre Tylters Eed; Loven siger derimod, saaledes som der læses i de fleste Haandskrifter, at der aldrig kan forbres mere end to Tylters Eed: sighær han siæx marc, dyli med twem tyltum, siden warde ey loghen höghræ tho at fyritiughu marc star æfter. At der dog kan være Tvivl om Læsemaadens Rigtighed, har jeg viist i Dissert. de usu iuramenti &c. - Sect. II. p. 67-69 (Oversætt. i Nyt jur. Arch. XXI. 170-171). (Supra novem excreuerit marcarum H. L. (3) Debitarum H. (efter Nettelserne), C) Det Folgende lige indtil: Corpus occisi har intet Tilsvarende i Loven. A. om. ut. () Duodenario H. () luramentalium H. L. (B) H. om. duodenarium. () Saaledes i H. A. L.; i soffr. staaer: solutionem. (10) Secundæ quam terciæ dictam testes &c. A. (1) Tertia H. (1) H. add. pro. (13) L. om. autem. (14) Scilicet A. (16) H. add. tamen. (16) lustam A. (1) A. H. L. add. universis. D 7* V. Cap. VII. (Sk. L. V.35). 52 Lib. V. c. 6, 7. walruf () in lingua patria nominatur, accusetur (2) aliquis spoliasse si diffiteatur factum accusatus, confirmet (3) negationem suam manus duodecime () iuramento; si uero fateatur, res ablatas restituat et tres marcas insuper emendet heredi. XLIX. De homicida, qui certam non habet mansionem (5). Homicida, certam (6) non habens mansionem aliquam et presertim incognitus, sic dabit operam emendationi; ut et amicorum optineat intuitum () ad offerendum satisfactionem () licentiam apparendi et (') eorumdem fideiiussione de satisfactionis (10) exhibitione mereatur, ut sua peticio sortiatur effectum; uno uero confesso legitime et in iure super homicidii perpetrationem ("), non debet alius super eodem ho- (Sk. L. V.36). micidio conueniri (12). Accusatus super homicidio, si, quod imponitur () Wallroff H. woldroff A. Skrives i Loven walrof og ligeledes i Jydske Lov III. 24, hvor denne Forbrydelse straffes med 40 Marks Beder. Hos Angelsachserne kaldes den walreaf, see Leges Ethelstani IV. 7 (Ancient Laws of England, p. 96) og i Leg. Henrici, I. c. LXXIII. veilref (ibid 258). Val betyder i denne Sammensætning ligefrem et Liig, jvfr. Edda, Lexicon Mythol. III. 794). (2) Accusatur A. (3) Confirmat A. () Duodecim A. () Habitationem H. L. () Non habens certam aliqvam habitationem et &c. H. L. () Interventum A. L. Denne Læsemaade giver en lettere Mening; men intuitum, som ogsaa findes i H., kan dog vel forstaaes, stjøndt paa en noget tvungen Maade, naar det antages, at Sunesen har villet sige, at Manddraberen skulde staffe sig sine Benner at see, d. e. gaae til dem, for at formaae dem til at tilbyde Bod v. s. v. Jeg skulde mene, at den rette Lasemaade er: ut et amicorum optineat intuitu (eller maasfee interventu) ad offerendam satisfactionem licentiam apparendi, et &c., d. e. at han i Betragtning af sine Venner (eller: at han ved sine Venners Mellemkomst) erholder Tilladelse til at fremstille sig for at tilbyde Bob, v. s. v. Loven figer tydelig, at andre mæn sculu bidiæ hanum frid a thingi, d. c. bede om, at der forundes ham sikkert Lejde til at mode paa Tinge. () Saaledes i H. L.; i Hoffr. staaer satisfactionis.

() Et, som mangler i Hoffr., findes i A.H.L. (10) A. add. vel. (") Perpetratione H. L. (1) A. om. conueniri.... usque ad: homicidio. Lib. V. c. 7, 8. 53 sibi, confiteatur suum mancipium perpetrasse, tribus iuramentalium duodenis () post (2) se studeat excusare(3), deinde pro delicto serui (') condignam exhibeat satisfactionem. Si) tamen in presentia (6) patrisfamilias ()uel (8) filiifamilias, ad hoc cooperantis (9) vel facto uel precepto, seruus homicidium perpetrauerit, et hoc constiterit (10) per ipsius patrisfamilias confessionem uel alio modo legitimo, ipse paterfamilias non pro seruo, sed (") pro suo uel (12) pro filii nomine ad plenam homicidii tenebitur emendationem; ipse quidem, qui cooperatur seruo et auctoritatem ad hoc prestat, ut plenarie (13) pro se satisfaciat, sibi (1) fecisse uidetur. L. De homicidio, quod facit servus. (Sk.L. VI.3, 4), Pro serui homicidio semper cum sex marcis nummorum, ad ar- v. Cap. VIII. bitrium et electionem domini, uel noxe (15) dandus est seruus ipse, uel tribus marcis (16) nummorum noxe dedicio redimenda. Secundum quorundam sententiam ubicumque liber homo ex facto proprio ad XL³. marcarum constringitur emendationem, ibi ad satisfactionem nouem marcarum cum noxe deditione serui, ex facto serui dominus obligatur; sed rex Waldemarus (1) noluit consentire, ut ultra trium marcarum satis- () Duodena, en Tylt. (*) Se post H. se pro eo studeat L. (3) Expurgare H. (*) H. L. add, sui. (") Det Folgende mangler i Loven. () Saaledes i H. L.; i Sbffr. presenti. () Paterfamilias A. (3) H. om. vel filiifamilias, (') Cooperandis A. (10) Saaledes i H. A. L.; i offr. staaer consentierit.

(¹) Vel A. () Vel filii sui nomine H. L. (1) Plenarie, fuldkommen; denne Sætning: ut &c. er afhængig af: ipse fuisse videtur, og iffe af prestat. (1) H. L. om. sibi. (1) Saaledes i L.; i H. noxæ; i Hdsfr. staaer noxii. in (16) Thi mere end 3 Mark ansaaes en Træl Fueniffe for at være værd, see det folgende Capitel, jvfr. ogsaa Egils Saga Cap. 83 (pag. 714), hvor 3 Mark anføres som Prisen paa en stærk Træl. Med dette Cap. maa jevnfores VI, 3. (4) Woldemarus A. D F. Cap. 1x. (Sk. L. VI.1). 54 Lib. V. c. 8, 9, 10. factionem, nisi quando perimitur liber homo, pro serui facto in liberum suus dominus obligetur. LI. De satisfactione pro mancipio interfecto suscipienda ('). Tribus marcis(2) nummorum pro mancipio interfecto secundum antiqua iura domino persoluendis, secundum noua jura (3) tantum debet occisor apponere, ut secure duodeno possit astruere(4) iuramento, inter- (Sk. L. V.31.) fectum mancipium nichil ultra satisfactionis precium ualuisse; post exhibitam tamen huiusmodi satisfactionem nullum cautionis uel equalitatis (5) requiritur iuramentum. V. Cap. x. (Sk.L. VI. 5, 6.) LII. Quod duplo minor satisfactio prestatur pro libero, quam pro ingenuo. Duplo minor pro homicidio liberti, ab eo uel in () eo () commisso, prestatur satisfactio, quam pro() homicidio ingenui() ex ventre (10) libero procreati ("), ab eo recipienda uel prestanda, qui eum (12), cum in iure libertate donaretur, suo generi sociauit (13) et se pro (1) factis () Accipienda A. ( Saaledes i H. A. L. Joffr. ved en Skrivfejl maris. (3) Saaledes i H. A. L.; i5bffr. ved en Skrivfejl nouara. (") Adstruere, forsikre, bestyrke. () Saaledes i H. L.; i Hoffr. staaer equitatis.

Juramentum cautionis er Trygdeth og juramentum æqualitatis jafnade eth, jonfr. ovenfor V. 4. ( Dette in, som mangler i höstt., findes i H. L. (1) Ei A. () Pro mangler i Sdskr., men findes i A.H.L. () Saaledes i H. L.; i Hoffr. staaer ingenii. (10) Saaledes i A. H. L.; i Sostr. synes at faae neutræ. (1) Den her givne Regel, at Bøber for Mandbrab begaaet af en Frigiven eller paa ham Fun skulle være halv saa store, som naar Drabet var begaaet paa eller af en Fribaaren, anvender St. L. VI. 5 paa alle andre Tilfælde, hvor der blev Spørgsmaal om Boders Udredelse af eller til Frigivne: „swa alt thet han gör ællær annær man gör wider han, bötæs e minni æn han frælsboran wara“. (1) Saaledes i H.A. L.; i soffr. staaer enim. (13) Suo generi sociare er hvad St. L. talder: at taka i æt meth sæ, b. e. at optage i sin Familie; jonfr. nedenfor VI.5. (1) A. add. suis. Lib. V. c. 10, 11. 55 ipsius annuit responsurum; satisfactionis tamen illius tantum tercia vel bonis ipsius adicienda (1) uel de bonis prestanda, ipsi liberto (?) reliquis duabus terciis uel ad retinendum attinentibus uel prestandum (3), a quo, si non potest alias satisfacere, tribus annis continuis universa, que possidet (), usque ad cingulum (5) auferuntur (6). Aut si talem tollerare recusauerit satisfactionem, uite sue consulere per fuge presidium non () omittat; et hec emendatio in uulgari nostro lindabot (*) appellatur. Ad () idem quoque tenebitur, sibi (10) soli tote satisfactionis onere incumbente, puta (") nec (12) liberum quemquam (13) habet consanguineum nec ab aliquo, sicut ante(") diximus, in consanguineum est susceptus. Ubi uero quisquam super (1) hoc conuentus fuerit, quod libertum in cognatum susceperit, negationi (16) sue duodeno fidem faciat iuramento. At ubi, aliis (") inficiantibus, hoc de se quispiam confessus fuerit, aut (18) quod sibi attineat ex coniunctione sanguinis satisfactio pro liberto (19), assertioni sue debet duobus testibus et duodeno fidem facere (20) iuramento. LIII. Si arbor succisa quempiam occiderit. (Sk. L.V.17). Arbor cesa si quempiam ad mortem oppresserit, incisores (2) he- . Cap. 1x. redi proximo tribus marcis nummorum huiusmodi euentus infortunium () Adjicienda H. dejicienda A. (2) Libero A. (3) Prestandis A. (*) Possidebit H. L. () Singulum A. () Auferantur A. H. auferentur L. () Anitatur et &c. L. (B) Lindebodt A. Lindebood H. Af lindi, isl. et Belte, fordi, som Sunesen selv anfører, man var berettiget til at fratage ben Frigivne Alt hvad han ejede til Bodens Fyldestgjørelse, med Undtagelse af hans Belte. () Saaledes i A. H. L.; i 5bffr. at. (10) Si A. (1) H. add. cam, hvilket Meningen synes at fordre. (1) Ut A. (13) Quempiam A. (4) Antea A. (10) Supra A. (1) Negatione sua A. (1) L. om. aliis. (18) Et A. (19) Libero A. (20) Faciat L. (2) D. e. de som hugge, fælde Træet. V. Cap. XII. (Sk.L. V.17.), V. Cap. XIII. (Sk. L. V. 19- 21). 56 Lib. V. c. 11, 12, 13. emendabunt ('). At (2) si casu (3) fortuitu (4) lignum lapsum de manu cuiuspiam quemquam ad mortem percusserit, qui tenebat ad integram homicidii tenebitur satisfactionem. LIV. Quid iuris sit, siquis in puteum specialem alicuius uel in (5) communem omnibus lapsus fuerit. Siquis in puteum lapsus vitam finierit, trium marcarum solutio ad dominum ipsius putei pertinebit. Si uero puteus uniuersorum ciuinm communis fuerit (6), nichil erit hoc nomine persoluendum. LV. Que sit iuris distantia(), utrum ferocis an mitis nature animalia, agrestia tamen(8) sed domita, alicui uulnus (9) siue mortem(10) intulerint. Pro illata (") morte ab animalibus quadrupedibus uel uolatilibus, que cum essent indomita et naturaliter uitarent hominum conuersationem assumpta (2) sunt tamen ad domandum, tantum assuméns secundum antiquas leges tenetur persoluere quantum si facinus (13) in persona propria commisisset, pro morte autem cuiquam illorum illata ("), () Saaledes i H. L.; i hofft. staaer emendabit.

( Denne sidste Bestemmelse, ifølge hvilken den forpligtes til at udrede fuld Mandebod, som maa ansees for Stadens nærmeste Aarsag, mangler i Skaanske Lov. (3) Saaledes i H. L.; i soffr. staaer casus. () Fortuito H. L. () A. H. om. in. (Almennings brun, then ær allæ mæn ægho“, St. £., som tillige viser, at det fffe kom i Betragtning, om saadan almindelig Brond var gravet af en enkelt af Granderne, d. e. Bymændene, som Sunesen falder cives, jvfr. civitas i IV. 4. () Saaledes i H. A. L.; i Höstr. staaer dictanti eller distanti. (8) Sed tamen H. () A. add. siue damnum. (10) Mortem er skrevet til i Marginen med sort Blak og en nyere Haand. (1) Saaledes i H. A. L.; i hoffr. staaer illa. (1) Denne Linie assumpta... tantum, ſom findes i A. H. L. er upaatvivlelig ved Af- Striverens Stjodesloshed oversprungen i Höffr. (13) J Hofkr. staaer ved en Skrivfejl facimus. (14) Lata A. Lib. V. c. 13, 14. 57 si soluta incederent, nichil esse () penitus exsoluendum; at si huiusmodi animali, detento in uinculis, mors a quolibet (2) inferretur (3), animalis domino tantum ab occisore contemptus precium (1) deberetur. Secundum nouam uero regis Waldemari constitutionem () pro illata morte ab illis animalibus, que atrocis sunt nature, ut ursus, lupus, aper et aquila et huiusmodi, tantum nouem marce nummorum ab eorum domino sunt prestande et tres marce pro uulnere, si ab eorum aliquo illud () constiterit inflictum fuisse; ceterum pro morte illata uel inflicto uulnere ab illis, que mitiorem habent naturam, ut ceruus et accipiter, tantum tres marcas dominus eorum persoluet, LVI. Si bos vel equus uel canis hominem occiderit. (Sk. L. V. 21.) Pro morte cuiquam illata vel a boue uel ( equo vel cane uel cap. x quouis (8) alio, quod mansuetam naturam et cum hominibus conuersationem habeat, animali (9), tres tantum marce denariorum (10) domino prestabuntur. Quicumque (") uero tale aliquod factum negare uoluerit, negationem suam probet manus duodecime iuramento; confessus uero eo nomine regi uel antistiti nil persoluat (12). () Esset L. () Saaledes i H. L.; i soffr. staaer qualibet, (3) Inferatur H. (*) Contemptus precium; saaledes oversætter Sunesen Staanske Lovs thokka bötær, jvfr. A. S. VI. 2, IX. 8, XV. 2, hvilken Oversættelse er saa meget vigtigere, som dette Orbs Etymologi endnu bestandig er usikker, s. K. Anchers saml. jur. Skr. 1. 118, og Schlyters Glossar. til Østgötha L. voc. Dukke, og især Wilbas Bemærkninger om dette Ord i Strafrecht der Germanen. Halle 1842. S. 351 ff. () St. L. anfører de her følgende Forskrifter i V 21, som staae i Strib med de i de to foregaaende Capitler meddeelte, uden at antyde, at de ere senere Bestemmelser af Kong Valdemar d. 2den, hvorved de andre ere ophævede. () Id A. () A. add. ab. (8) Saaledes i H. A. L.; i Sbffr. couis. () Saaledes i H. L.; i Hoffr. animalis. (10) Her maa vistnok tilfeies: a, see St. L bötæ han ær them a. (") Hvad her findes foreskrevet, siges vel ikke udtryffelig i St. L. om Drab, som foraarsages ved Kreature, men kan vel udledes af den almindelige Negel om handlös wada i Lovens V. 13, (12) Persoluet H, L. 8 Lib. V. c. 15. V. Cap. xv. (Sk. L. V.38, infr. St. Kirler. cap. 15.) LVII. De occulto homicidio (). Nullo uolente reatum homicidii confiteri, (2) occisi proximus tribus diebus iuridicis in communi audientia coram omnibus in iure de criminis inquirat auctore et eum sibi deposcat instancius indicari (3), qui si non fuerit indicatus, excommunicationis gladio percellatur (*); hiis peractis, duobus diebus iterum in iure coram omnibus illum, quem suspectum habuerit, reum deferat homicidi perpetrati; deinde in ius faciat eundem citari, sibi tercio die iuridico super homicidio responsurum, ibique ad minus sex testibus fulciatur, duobus, qui super legitime facta citatione possint testimonium perhibere: duobus, qui testificentur, diem illum esse tercium illorum (5), quibus in iure fuerat accusatio celebrata: duobus, qui suo affirment (0) testimonio, accusatum uere sibi crimen impositum commisisse. Ubi si reus factum inficiando comparuerit, negationem suam probare tantum ferri candentis iudicio permittatur, quod in lingua patria scuzsiarn () inde meruit() appellari, quod ipsum postquam uestigiis nouem (9) processerit iactare portitor teneatur. Si uero citatus noluerit comparere, accusator optineat, ut pacis commodo (10) suus () Saaledes i H. A. L.; i hoffr. staaer judicio.

(2) H. L. add. hominis. (3) Ved en Skrivfejl staner i Hestr. iudicari. () Procellatur A. () Eorum A. (6) Affirmant A. () Skursiern H., men i Errata rettet til skersiern. Skiersiern A. Scuziern L. (8) Meruerit A. () Ved de her nævnte 9 Stridt, som Jernet skal bæres, kommer man uvilkaarlig til at tænke paa de 9 Kredse, over hvilke Jernet maatte bæres hos Jnderne, saaledes at det, naar det bares over den sidste, endnu maatte være hebt nok til at brænde det der staaende Græs. J. Grimm har allerede i sine Deutsche Rechtsalterthümer, S. 935-936 gjort opmærksom paa denne Lighed med Jernprøvens Indretning hos Jnderne, men henfører den til de 9 i Afstand fra binanden lagte Plovjern, som forekomme i Germanernes gamle Love, og hos Snorre (Heimsfr. Sigurd Jorsalaf. S. c. 30), hvorimod Sunesen i VII. 15 fordrer 12 Plovjern til den Prove, som kaldes Skra, hvilket Ord i St. £. V. 38 og K. R. c. 15 udentvivl maa læses: skæra, d. e. Plovsfær, jvfr. den gamle latinske Oversættelse af den Staanse Kirkeret (Thorfelins Kirkelove S. 27), som ligefrem oversætter skra veb vomeres. (10) Saaledes i H. L.; i soffr. ftaaer quomodo. Lib V. c. 15. 59 adversarius communi iudicio denudetur, nec(), ut iudicium istud ferri subeat accusatus, accusatoris oportet precedere iuramentum super impositi homicidii ueritate (), quod asswæru eth (3) in lingua patria nominatur. Post hec si presentiam suam adhuc IIIIo die iuris exhibeat accusatus, accusatore non habente testes ad probandum celebrate in prioribus diebus ordinem accusationis, duodeno fidem faciens iuramento, se uenire nullatenus potuisse uel minus legitime citatum fuisse, pacem obtineat, quam amisit. Si uero testes (habeat) () accusator, amissam) pacem restitui sibi reus nullatenus sine predicti candentis ferri iudicio mereatur, et si per ferrum candens pacem obtineat, pro causa nichilominus () principali subire iterato () ferri predicti iudicium compellatur, quamuis non debeat accusatoris, ut predictum est, precedere iuramentum (). Sin autem prioris ferri candentis iudicio conuincatur exustus, in principali causa succubuisse pariter censeatur. At (9) si reus obtinuerit utrobique, permittatur heres adhuc octo uiros eodem ordine singulos singulis uicibus accusare; postremo si nullus eorum conuictus fuerit (1), decimum eodem ordine accusatum (") hoc modo ad calcandum uomeres ardentes compellet (1), ut iuret cum uiris xii, quod nec lucri nec odii causa sibi (13) homicidii reatum inponant, (sed) (4), quia uere sciunt, eum illud(1) homicidium perpetrasse; illo- () Ac H. () Veritatem A. (3) Aasuoren eed H. assuoren edt A, asswern eth L. (*) Dette habeat, som mangler i Hoffr., findes i H. L. J A. hedder det: accusator amissam post pacem testes habeat in restitui &c. () Saaledes i H. L.; i soffr. ftaaer amissa pace in restitui &c.; det er klart, at in er de tre Streger, som skulle danne m til pace. (*) Tamen H. () Iterato er her brugt som Adverbium, ligesom paa flere Steber i den romerske Ret og hos Kirkefædrene. () In calumnie iuramentum A. At si reus obtinuerit utrobique, d. e. men dersom Sagvolderen sejrer i begge Sager; obtinere bruges i Middelalderens Latin for vincere, f. Du Cange h. v. (10) L. om. fuerit. (") Saaledes i H. L.; i soffr. staaer accusatur.

(1) Compellat H. L. (13) Ei H. L. (1) Dette sed, som mangler i Hoffr., findes i A. H. L. (1) Id A. 8* V. Cap.xvI. (Sk. L. V.2). 60 Lib. V. c. 15, 16. rum duodecim ad minus quilibet sex marcas in suis facultatibus habere tenetur, ut, si calcatis uomeribus inculpabilis et innocens apparuerit, qui calcauit, ad soluendum tres marcas illi et tres marcas antistiti eorum quilibet compellatur. LVIII. Quod non solum homicida, sed etiam qui comites extiterint pecunia multentur. Nec (1) solum homicidii principales auctores (2), uerum quoque comites rex Kanutus sua dignum duxit persequi constitutione, sic animaduertens (3) in() quemuis homicide comitem (3), ut pro comitatu solo in tribus marcis regi et in tribus marcis heredi occisi comes quilibet, quamuis consanguineus occisoris, satisfacere teneatur; quicumque uero deneget comitatum, negationem suam (duodeno) () corroboret iuramento. Siquis () uero comitum () accusetur (), quod uulnus inflixerit interfecto, si duos super hoc testes habeat accusator, accusatus tantum ferri candentis iudicio se defendat; si uero testes deficiant, falsum esse quod inponitur sibi, probet tribus iuramentalium duodenis. Si () Non A. H. L. (3) Actores A. (3) Animadvertentes A. (4) Saaledes læses fun i H., de øvrige have et, men som iffe synes at passe med Meningen.

() Det tilsvarende Sted i Kong Knud d. 6tes Forordn. om Manddrab af 28 Dec. 1200 lyder saaledes: Si quis convenitur, quod fuerit in comitatu homicidium perpetrantis, si sit cognatus sive extraneus, innocenciam suam probet XII hominum testimonio, scilicet cum tulftereth; si convictus fuerit vel confessus, emendet regi tres marcas, tres cognatis. (Diplomat. Svecanum ed. Liliegren, I. 145). Duodeno mangler i Hoffr., men findes i A. H. L. (L. om. quis. (8) A. om. comitum... &c. usque ad inflictionem.

() I Kong Knud d. 6tes Forordn. I. c. hedder det: Si quis accusatus fuerit de societate et adjutorio et quod hominem uulneraverit ubi idem homo occisus fuerit, testimonio duorum hominum conuictus, candenti ferro se expurget. Si testimonium ad hoc non fuerit, ter duodeno hominum testimonio, scilicet cum trenne tulftereth, se expurget. Si reus fuerit, Ill marcas regi, novem marcas satisfaciat actori, Lib. V. c. 16, 17. 61 uero inflictionem (1) fateatur () uulneris, tantum tres marcas emendet regi, sed heredi pro uulnere nouem (3) marcas. LIX. Si quis occiderit aliquem in domo propria vel (4) in agro, vel in aliquo loco in campo (5), ubi sibi quietis hospicium elegerit. (Sk. L. V.3). Siquis (6) agrediatur aliquem uiolenter et occidat eum uel in eius. Cap.xv11. domo, uel in agricultura, uel in campo, ubi uel fixa lancea uel sella() posita uel erecto clippeo sibi hospicium (8) helegerit (9) quietis, preter iustam homicidii satisfactionem, quadraginta marcas regi et XLª marcas de bonis propriis persoluet consanguineis interfecti. At quisque (10) comitum tres marcas regi, et tres marcas consanguineis emendabit. () Saaledes i H. L.; i soffr. staaer inflictione.

(2) Sauciatur A. (3) Tres L. 3 St. 2. V. 2 staaer i Udg. og de fleste Höstr. III Mark, men urigtigt, f. Kof. Anchers saml. fur. Skrifter 1. 279-80. () H. L. om. vel in agro. (*) L. hic add. vel in agro. () Ogsaa dette Capitel er taget af Kong Knuds Forordn. om Manddrab, hvori det hedder: Si quis alium in domo sua manu impecierit violenta, vel arantem vel ubi fixa lancea vel posito clipeo se in hospicium constitueret quia hec tria ad paria judicantur - si homo interfectus fuerit, plena satisfactio persolvatur et pro herwirki homicida de proprio suo cognatis XL marcas et XL regi. Et quilibet, qui in comitatu fuit, cognatis Ill marcas et regi III marcas satisfaciat. () Saaledes i H. L. J Hoffr. staaer cella. hella (?) A. Sella er Sadelen, i hvilken Betydning Ordet forekommer i Cod. Justin. XII. 51. 12 og hos senere romerske Skribenter; jvfr. St. 2. „ællær sadul sin laghat“, hvilket Mærke paa, at man har taget Hvilested eller Herberge, imidlertid er forbigaaet i Kong Knuds Forordning. () H. L. tilføje paa dette Sted quietis. () Elegerit H. A. eligit L. (10) Quisquis L. Lib. V. c. 18, 19. V. Cap.xvIII. (Sk. L V. 4.). LX. Quid iuris sit, siquis domum cuiuspiam uiolenter confregerit. Siquis() cum comitibus quinque et armis quinque, que folewapn() in lingua patria nominantur, alicuius domum uiolenter confringat et inde quamlibet (3) rem asportet ("), si super hoc cum testibus duobus fuerit accusatus, tantum () candentis ferri iudicio se defendet (). Si uero testes defuerint, factum cum tribus iuramentorum inficiabitur duodenis. Si uero defensio iusta defecerit uel reatum reus sponte confessus fuerit, tam regi quam aduersario in XL marcis obligabitur persoluendis. V Cap. xix. (Sk. L. V.6.) LXI. Qui sunt excessus, quorum auctores (7) perpetua pace priuantur. Quorumdam excessuum magnitudo deposcit, ut eorum auctores (8) pacis perpetuo quiete priuentur, puta, si (9) post homicidium quis of- () Dette Capitel er ligeledes taget af Kong Knubs Forordn. om Manddrab, hvori der foreskrives: „Si quis, quinque socios et quinque folewapn secum habens, a domo alterius aliqua, fracto hostio, abstulerit violenter, si testimonio duorum hominum convincatur, expurgat se ferro ignito. Si convictus fuerit vel confessus, soluat XL marca sregi et XL marcas actori emendet, et quilibet sociorum suorum III marcas regi, Ill marcas actori emendet. () Flockvaben H. A. Folcwapn, (d. e. de almindelige Vaaben, hvormed enhver Kriger maatte være forsynet) er upaatvivlelig den rette Læsemaade, jvfr. Er. S. L. II. 20 og Anmærk. S., 353, J. L. III. 4 og Schlyters Gloss. til Dstgöth. L. S. 265. (3) Quidlibet asportet H. (*) Asportat L. () Tantum candentis ferri &c., d. e. kan han allene forsvare sig med Jernbyrd, eller med andre ord, fan han iffe paa anden Maade forsvare sig, end ved Jernbyrd; jonfr. XIII. 4: At adversus accusationem, duobus testibus innitentem, igniti tantum defensio judicii deferetur. () Defendat A. () Actores A. (8) Actores A. () Denne Sætning findes ikke bestemt udtalt i Loven, men kan vel ubledes af V. 15 og 38. Lib. V. c. 19. 63 ferre renuit (1) satisfactionem: si (2) post prestitam (3) emendationem summatur uindicta: si (4) per homicidium cimiterium uioletur: si turbata pace coram omnibus in iure mors cuiquam inferatur (5): si sponsa(6) cuiquam per uiolentiam auferatur; si coniunx cuiuspiam, uel mater, uel soror, uel filia ob stupri turpitudinem(") rapiatur: si hospes a domino uel ab hospite in domo propria dominus domus occidatur(): siquis () uoluntarie (10) ignem inponat domo (1) aliene, ut ad iniuriam et dampnum domini domus incendio consumatur: si (12) presente rege et in diocesi commorante, quis presumat homicidium perpetrare, secundum nouam a rege Waldemaro editam constitutionem; verum (13) pro uulnere tunc inflicto (14) quadraginta marce regi (15) et Lx marce prestande sunt uulnerato. () Renuat H. L. renueret A. (Si... vindicta. Ogsaa denne Sætning findes i Kong Knuds Forordning om Manddrab saaledes udtryft: Si quis hominem interfecerit suscepta satisfactione, frithlös erit et omnia ipsius mobilia sunt jure regio confiscanda. Reus eciam non est pacem in perpetuum recepturus. (Dipl. Svec. 1. 146). (3) Saaledes i H. A. L.; i höstfr. staaer pristinam. (*) De her og i det Folgende omtalte Forbrydelser: Drab paa Kirkegaard og paa Tinge, Bortførsel af Fæstems, Hustru, Moder, Soster eller Datter, omtales iffe i Skaanske Lov som fredlose Forbrydelser, men vel i det Styffe om bodlös Mal, som findes i Slutningen af endeel Haandskrifter af Loven og er trykt i Anchers Lovhist. 1. 615-616. Jofr. ogsaa Orbodemaal Cap. I. Bestemmelsen om Bortførsel staaer iøvrigt i en forunderlig Strid med XIII, 4, hvor Voldtægt kun straffes med 40 Marks Bøder. Jvfr. Maanedsskrift f. Literatur IV. 44 ff. 1830. () Saaledes i H. A. L.; i Sdsfr. staaer sponta. () Saaledes i H. L.; i Hoffr. ftaaer turpitudine.

(3) Naar der iffe skal være Strid mellem denne Forskrift og den, der er givet i det umiddelbart foregaaende Capitel, hvor Drab, begaaet paa en Mand i hans Huus, kun straffes med 40 Marks Beder, maa man vel antage, at der her, hvor Fredløshedsstraf fastsættes, forudsættes et lumsk Overfald af Gjæsten paa hans Vært eller omvendt. Imidlertid staaer i det tilsvarende Styffe i Botlösmal Udtryffet: Rither man hem ofna annar man oc dræpær han hema at sin, som just iffe synes at forudsætte gjæstvenskabelig Ankomst og Modtagelse.

() Jofr. XIV. 1 og St. 2. XIV. 5. (10) Voluntate H. (1) Domui H. A. L. (1) Jofr. St. 2. V. 7. (13) Jvfr. Sf. 2. V. 8. (1) A. om. inflicto. (15) A. om. regi.... marca. () Offeratur H. D F. Cap.xx. (Sk, L. V.6.) V. Cap.xx1. (Sk. L. V. 28.) 64 Lib. V. c. 20, 21. LXII. Quod omnia mobilia delinquentis, priuati pace, ad regem pertineant, uel etiam immobilia, si lese crimen inponitur (1) maiestatis. Vbicumque propter reatum(2) suum a iuridicis in iure pacis commodo priuatur delinquens, ad regem pertinet quicquid de mobilibus delinquentem contingit. In () quodam tamen casu etiam immobilia bona cum mobilibus adiudicanda sunt regie maiestati, puta, quando quis ad inpugnandum regem regnum eius hostiliter intrare presumit(). LXIII. Que iniqua consilia quibus modis (6) emendari debeant ("). In tribus tantum casibus potest quis pro iniquo consilio conueniri, puta, si reus deferatur, ut ille, de cuius morte agitur, ipsius consilio fuerit interfectus; aut quod funiculo ignominiose consilio ipsius (3) quis ligatus; aut quod ad inuadendum possessiones alicuius iniuste et() diripiendum bona ipsius diues et prepotens inductus fuerit, cui non esset (10) tutum resistere aut propter generis claritatem aut officii dignitatem, qualem hetwarthe man in lingua patria nominamus. In primo casu nouem marcis reatum consilii emendabit aut accusationi tres iuramentorum (1) obiciet duodenas. In utroque posteriori casu aut tres marcas persoluet, aut duodeno se negabit dedisse consilium iuramento. (¹) Ponitur A. (2) Crimen A. (3) I Hosfr. staaer quomodo. (*) Dette Tilfælde, hvor Kongen paa Grund af Landsforræderi er berettiget til Forbryderens Jord, omtaler Loven ikke, men vel Eriks Sjell. L. II. 31 og den gl. Slesvigske Stadsret c. 21. Det libet Lovstykke, som Ancher har lavet aftrykke i Lovhist. I. 615 er ikke andet end en Oversættelse af dette Sted hos Sunesen, jvfr. Anchers Fortale. (") Præsumere, i Betydning af at vove, fordrifte sig, saaledes som Ordet bruges hos senere romerske Skribenter. () H. om. modis. (") Debent L. (8) H. A. L. add. fuerit. (') Ad H. A. (10) Saaledes i H. A. L.; i Hosfr. staaer esse. (1) Saaledes i H. A. L.; i Sostr. staaer juramentori. Lib. V. c. 22, 23. LXIV. 65 De verberatione et uulneratione(2) et iniuriis(3), aliis molestiis, que infliguntur libero homini, vel (4) seruo vel bruto alicui (5) animali. Propter uarietatem() uulnerantium et uarietatem uulneratorum, et V. Cap. XXII. uarietatem uulnerum, et modos uarios infligendi, et uarietatem instrumentorum ledendi, uariari necesse() pro uulnerum inflictione satisfactionem pariter et defensionem. LXV. Quid iuris sit, si liber homo ledat liberum hominem (8) et (9) aliquam iniuriam inferat. Igitur liber homo uulnerat liberum hominem, uulnerat seruum, F. Cap. xx111. uulnerat (10) et brutum animal. Eodem modo seruus uulnerat liberum hominem("), uulnerat seruum, uulnerat et(12) brutum animal. Quando ergo (13) liber homo uulnerat liberum hominem, interdum uulnus infligitur sine membri cuiuslibet (1) amputatione; interdum membrum etiam amputatur. Ubi uulnus infligitur sine membri detruncatione (15), aut(sk.L.V.5&14). descendit in concauum et ad interiora penetrat, aut non. Si non descendat, quod uulnus in lingua patria wathwa sar(1) appellatur, trium () Dette Capitel og Begyndelsen af det næste indeholder en Indledning til de følgende indtil VI. 3 incl. (2) H. om et. (3) H. L. add. et. () Saaledes i L; i hofft. staaer: cum; i H. A. a. () Aliquo H. () Varietatem mangler i Hosfr., men findes i H. A. L. () H. L. add. est. () Saaledes i H. A. L.; i hofft. staaer hominum.

(") Aut A. II. vel L. (10) Aut brutum &c. H. A. (1) L. om. hominem. (12) L. om. et. (13) igitur L. (") Saaledes i H. A. L. J Hosfr. staaer cuilibet. (1) Truncatione A. (16) Waadesaar H.A. Skjendt de fleste Haandskrifter af St. L. have wadæsar, er wathwa sar dog udentvivl den rette Læsemaade; wathwæ, isl. vödvi, faldtes de kjødfulde Dele af det menneskelige Legeme (beslægtet med det tydske Wave). J Westgöth. L. Vad, S. 1. 3 hedder det: Læggær ma- Pær gönum wa Puæ mans bötæ firi siæx öræ“ (Schlüters Udg. p. 19). 9 Lib. V. c. 23. marcarum exigit satisfactionem, et si uulnus negetur, confirmabitur (1) per duodenum negatio iuramentum. Si uero descendat ad interiora, puta, in capite usque ad cerebrum, in pectore usque ad iecur uel pulmonem, in uentre usque ad viscera, quod uulnus holsar (2) dicitur in (Sk. L. V. 32) uulgari, duplo maiorem et satisfactionem exigit et defensionem. Idem obseruandum est, ubicumque telum ita pertransit partem aliquam, quod in carne duas faciat aperturas. Hoc (3) autem locum habet (), si () (Sk.L. V.5). caret testibus accusator. At ubi duos testes habet inflicti uulneris, secundum nouam regis Kanuti, felicis memorie, constitutionem (6), ac- (Sk. L. V. 34). cusatus tantum ad candentis ferri iudicium admittitur ("). Sciendum preterea, quod pro quolibet osse, quod fuerit extractum de uulnere, donec v ossa extracta fuerint, preter uulneris emendationem sunt xxx** (Sk. L. v. 14). denarii emendandi (); hoc quoque sciendum est, quod uulnerum () huiusmodi accusatio, solutis vque marcis argenti vel xvim marcis nummorum, quotcumque fuerint inflicta uulnera, finiatur (10). Quia(") sepe moneta(12) uariatur, et modo uilior et modo carior reputatur (13), statutum est, ut semper pro tribus marcis nummorum, que nominantur in satisfactione, (¹) Confirmetur A. (3) Hulsaar A. H. See iøvrigt om Hulsaar Anmærkn. til Er. Sjell. L., S. 357. (3) Hæc H. (Habent A. H. og saaledes i Hoffr. () Sffendt alle Hosfr. have nisi, viser det Folgende, at der maa læses si, hvis man iffe vil foretræffe at indskyde non foran habet. (I denne Forordning (Dipl. Svec. I. 145) hedder det: „Si quis probare poterit duorum hominum testimonio, se ab alio vulneratum, ille ferro candenti, si negauerit, se expurget, vel secundum vulneris qualitatem, si fuerit wathwa sar, quod ubique fit in carne, pro quo reus manu duodena se expurget. Si fuerit holsar, quod fit in capite tangens cerebrum, vel in ventre siue in pectore, quod vulgo dicitur öfra vel nethre hol, bis duodena manu se expurget. Si reus fuerit, actori 11 vel V1 marcas emendet secundum vulneris qualitatem et Ill marcas regi.“ () Admittetur H. A. L. (*) Sf. 2. V. 34 siger: öræ penninga foræ hwært ben thær aftaks; paa 1 Ørtug gif 10 Penge og paa Dren regnedes 3 Drtuger.

() Vulneris A. (10) Saaledes i A. H. L.; i soffr. staaer finiantur. H. tilføjer: Et. (") Den folgende Bemærkning findes ikke i Loven. (1) Monetæ pretium H. L. (13) Saaledes i H. A. L.; i host. staaer reputatum. Lib. V. c. 23. 67 sit una marca argenti (1) vel ipsius estimatio in solutione, in superiori uel in (2) inferiori summa semper eadem proportione inter argentum et denarios obseruata; hoc autem (3) ad (4) episcopale ius uel regium non procedit, ubi ad summam nummorum debitam minuendam supplicationibus pocius, quam allegationibus, est utendum. In membrorum abscicione() refert, quod membrum fuerit amputatum; quorum eciam() (sk. L. v. 10). amputatio maiorem generat deformitatem, ampliorem requirit eciam emendationem; vnde cum amputatio nasi plurimum hominem dedeceat et deformat(), statutum est, ut homicidio in (8) emendatione debeat adequari. De lingue() quoque, qua carere plurimum est dampnosum, idem est iudicium (10) amputatione. Item eadem, que pro homicidio, satisfactio est prestanda, si ambo oculi eruantur, si ambe manus abscindantur, si ambo pedes cuiquam amputentur, si uirilia resecentur, duplo autem minus pro unius tantum, quam duorum, prestabitur amputatione; est tamen unum de uirilibus ("), cuius abscisio debet homicidio comparari. Multi enim magis mortem elegerent (12) quam post amissionem membrorum uitam ducerent ignominiosam. Vnius item manus abscisio (13) in emendatione homicidii (") duplo minor est, amputatione()pollicis duplo maior. Item pollicis satisfactio duplo major (1) indicis satisfactione. Sed (") ulterius ista sub (Sk. L. V. 12). () A. add. in causa vulnerationis. (2) H. A. om. in. () Tamen H. L. (*) A. om. ad. (") Abscisione A. H. abscione L. () Enim H. L. () Deformet H. A. L. (5) A. om. in. () Saaledes i H. L.; i hoffr. og i A. staaer lingua. (10) A. add. in. (") Hvad herved forstaaes, sees af Bald. Sjell. 2. II. 10: „En of manz yrdh worthær afhoggæt ællær skoræt ællær slaghæt ællær draghæt af ællær that worthær ok klipt af, tha bötes theær fullæ manbötær fora.“ At der ved yrdh, som ellers iffe forekommer i vore Love, ikke kan forstaaes andet end det mandlige Lem, viser det Folgende i Loven; formodentlig er yrdh bet islandske yr eller ir, som egentlig betyder et Horn. (1) Eligerent A. H. L. (13) Saaledes i H. L. Jeffr. og i A. staaer absciso. (1) Homicidio L. H. (1) Amputatio A. (16) Disse Orb, som findes i H. L., ere veb en aabenbar Skjødesloshed oversprungne i Hdskr., hvortil Afskriveren formodentlig er bleven forledet ved de to Gange strar efter hinanden forekommende Ord duplo major. (1) Saaledes i H. L.; i hofft. staaer si. 9* Lib. V. c. 23. Licet duplicio () non procedit, ne pro uulnere minor, quam trium marcarum nummorum satisfactio, uel unius (2) marce argenti debeatur. autem uno ictu plures digiti uel plures partes corporis uulnerentur, uniuscuiusque tamen digiti uulnus, quantumcumque modicum, trium marcarum exigit emendationem. Ubicumque autem ipso uulnere maior, secundum prudentium uirorum emendationem (3), a die uulneris post annum et diem factam, deformitas iudicatur (), ibi solius deformitatis (Sk. L. V. 13). estimatio est prestanda. Ex eo autem articulorum et aurium minor debet deformitas iudicari, quod operti pannis et crinibus oculorum (Sk. L. V. 11). aspectibus subtrahuntur. Duplo minus pro manu uel pede uel quolibet membro tali (5) prestabitur, licet prorsus inutili (6) ex inflicto uulnere, si qualicumque () corpori () dependens adhereat, quam si penitus a (Sk. L. V. 16). corpore separetur. Item a libero si liber homo (9) fuste aliquo uerberetur, ictu quamuis unico feriatur, locum habebit emendatio sex mar- at (10) negatio duplicato iuramentorum duodenario confirmata; maior enim uerberatum ex uerbere, quam uulneratum ex uulnere solet infamia comitari, quapropter (") merito corporali lesione grauior iudicari, et idcirco uerberato satisfactionem maiorem deposcit (12) ratio debere (13) prestari. carum, () Subduplatio H. A. L. Dette ellers usedvanlige Ord, hvad enten Formen subduplicio eller subduplatio er den rette, maa oversættes ved Halvering. (2) A. om, unius. (3) Estimationem H. estimacionem L. (*) Saaledes i A. H.; i L. videatur, i Hosfr. indicatur. (°) Tale A. () Inutile A. () Qualitercunque H. L. (8) Corpore A. () A. add. a. (10) Ant H. L. (1) Que potest A. (1) Saaledes i A. H. L.; i hestr. staaer depossit.

(13) Deberi H. Lib. V. c. 24. LXVI. De appellatione fustis (¹). 69 Est (Sk. L. V.30). Fustis autem appellatio uirgam et baculum, hastam, securis (2) V. Cap. xxiv. malleum(3), clauam et uaginatum gladium comprehendit. Item a libero (Sk.L. v.14,16). si liber pugno (4) uel osse uel lapide feriatur, uel irato animo ad terram trahatur (), uel tractis crinibus affligatur, trium marcarum prestabitur emendatio, uel accusationem elidet duodeni negatio () iuramenti. sciendum preterea, quod emendans solus in istis casibus solum equalitatis iuramentum debeat exhibere et in illa () forma in qua dictum est, illud pro homicidio cum uiris duodecim exhibendum. Item si quis ad nocendum alii arma sua concesserit, aut in tribus marcis satisfaciet() uulnerato, uel eius heredi, forte letali suscepto uulnere, aut concessionem negabit manus duodecim (9) iuramento. Item siquis tentus (19) fuisset, cum in alium insultum facere conaretur ("), aut pro reatu suo tres marcas persoluet ei, cui nocere uoluit (12) aut reatum totis (13) animis duodeno inficiabitur iuramento. (¹) Det er: Hvad der indbefattes under Benævnelsen Stavshug (eller maaskee snarere Stanghug). (2) Securim H. A. (3) Securis malleus. d. c. Drehammer, en Dre, hvis Bag er forsynet med en Hammer; det er aabenbart, at det latinske Ord ligefrem er oversat af det danske, og at Lasemaaden i vort Hosfr. og i L. er den rigtige, hvorimod H. og A. ved at sætte securis i Accusativ nævne Dre og Hammer som to forskjellige Redskaber. Lovene ere ikke saa omstændelige i at opregne de forskjellige Ting, hvorved Stavshug eller Stangehug kunne tilføjes; Jydske Lov III. 30 taler kun om Stavshug, St. L. 1. c. Bal. S. L. 11. 18 og Er. S. L. III. 18 falder dem Stangehug, dog nævner den sidste ogsaa Stav, og tilføjer i III. 19, at den samme Regel ogsaa gjelder om Bidfel oc hwærskyns sum that ær thær man ma æm illæ bæriæ en man mæth sum mæth stauf“. Anders Sunesen opregner foruden Stang (fustis) vgfaa Stav eller Kjæp (baculus), Stav, Drehammer, Kelle og Sværd, som er i Skeden. (*) Her og i det Folgende opregnes Navehug, Beenshug, Steenshug, Jordskus og Haargreb, jvfr. St. 2. V. 16. () A. om. trahatur. () Negatione H. ( Saaledes i H. A. L. Josfr. staaer illi. (8) Satisfaciat L. () Duodecimæ H. L.A. add. cum. (10) Detentus H. () Meningen er: naar Nogen er bleven holdt eller standset i det han vil angribe en Anden. J St. 2. hedder det: wardær annær man haldin, swa at han ma ey misgöra andrum manni &c“. (12) Voluerit A. (13) Conaminis II. A. L. Haandskriftet er her ganske tydeligt og Læsemaaden totis animis er i al Fald forstaaelig. (Sk. L. V.23). Lib. V. c. 25. F. Cap. xxv. (Sk. L. V. 25). LXVII. Si casu quis alium uulnerauerit. Siquis non uoluntarie, sed casualiter(), cuiquam uulnus inflixerit, non idcirco minus integram uulneratus recipiet emendationem, cuius dolorem linire (2) non nouit casus potius, quam propositum infligendi, nec ipsius multum interest, ex(3) casu pocius, quam ex proposito lesum esse; ex casu tamen hoc beneficium prestatur auctori (), ut nichil eo nomine regi uel antistiti debeatur, quorum non est casum inopinum(5) quem nullus potest hominum preuidere, in aliquo castigare, sed iniquam punire pocius uoluntatem, quatinus metu pene illicita et iniqua de cetero caueantur. Si tamen uulnus, quod auctor() asserit casuale, exauctor () regis uel pontificis uoluntarium () constanter affirmet, assercioni sue auctor() uulneris primo suo fidem faciat iuramento, deinde (10) uulneratus ipse idem suo(") comprobet iuramento, post(12) quos tandem decem uiri, quales inueniri poterunt, ad complendum iuramentum (13) duodenarium admittuntur, et hic est casus (1), in quo pro iure regio unius nominati uiri, puta ipsius uulnerati, requiritur iuramentum. () Sunesen tager her casus aldeles i samme Bemærkelse som Lovens Wade, der indbefatter saavel hændelig Skade, som den, der tilføjes af lagtsomhed. (Lenire H. A. L. (3) Et H. () Actori A. () Inopinatum H. A. () Actor A. L. () Saaledes i H.L. (exactor). JHbffr. og. i A. staaer et.actor. Exactor regis, der i Middelalderens Latin sædvanlig betyder den, som indkræver Skatter og Afgifter, svarer til Lovens Konungs ombutzman. (8) Saaledes i H. A. L.; i hofstr. staaer uoluntareum.

(2) Actor A. L. (10) A. per incuriam om, deinde... iuramento. (1) H. om. suo. (12) Propter A. (13) luramentorum H. L. (") H. A. L. add. unicus, hvilfen Læsemaade stemmer med Lovens: that ær that ena mal ær næfnd cumbær fore Konungsræt. Lib. V. c. 26. LXVIII. Si plura penalia simul concurrerint ('). 71 Quando plura penalia concurrerint (2) opera (), eodem tempore V. Cap. xxvI. perpetrata, actor(), aduersus quem perpetrata sunt, debet eligere pro(5) quo uno ex omnibus penalem exigat() satisfactionem, nisi forte occisi cadauer armis et (") uestibus spolietur (8), in quo casu heres occisi simul et pro homicidio et pro spoliatione iustam recipiet emendationem, uel nisi simul plura uulnera infligantur, quorum penales emendationes nullatenus se consumunt, donec quinque marce argenti fuerint persolute, quibus solutis nichil erit pro pluribus ultra uulneribus persoluendum. Excluduntur eciam interdum propter unius tantum uulneris emendationem ceterorum uulnerum satisfactiones, puta, quando propter deformitatem abscisionis unius membri (9), ut manus uel pedis, quinque marcas argenti excedit emendatio persoluta; nichil enim super aliis uulneribus, deformitate carentibus, persoluetur (10). Si uero in membris pluribus plures deformitates fuerunt ("), sicut contingit (12) manibus ambabus abscisis, vel ambobus pedibus amputatis, plures prestabuntur emendationes, ita tamen, ut satisfactionem homicidii non excedant. Siquis ergo (13) simul (1) ab eodem fuerit uerberatus et uulneratus et spoliatus rebus suis, uel uia publica (15) uel quamuis aliam passus iniuriam, equo (1) uel boue uel tali quouis (1) animali uerberato (') Concurrunt L. (2) Concurrunt L. (3) Opera penalia, d. e. Forbrydelser. () Actus (?) A. Actor, b. e. Klageren, Sagsøgeren. () Quo pro H. (*) Exigit H. (') Aut A. (3) Herved sigtes til Walrof, f. V. 6 in fine. () I Hosfr. staaer membri. (10) Jvfr. St. L. V. 14: Warda oc fleræ holsar aldrigh bötes mer at manni ulytum æn fæm marc silfs.“ (1) Fuerint H. L. (12) Contigit A. (13) Igitur H. A. (14) H. add. et. (") Skjendt alle Haandskrifterne og Hvitfelds Udg. have denne Læsemaade, tvivler jeg dog ikke paa, at der bor læses vim publicam, d. e. Hærværk, hvorved allene en fornuftig Mening kan tilvejebringes. (16) H. L. add. eius. (17) H. L. add. alio. FI. Cap. 1. (Sk. L. VI. 1). (Sk.L. VI.2). 72 Lib. V. c. 26. Lib. VI. c. 1. vel eciam interfecto in eius aspectu (), si primo ceperit pro uerberatione requirere satisfactionem, nichil pro uulneratione postea uel spoliatione uel quouis alio penali opere obtinebit; res tamen, quibus spoliatus fuit, poterit uendicare et ad restitutionem estimationis agere dampni dati; eodem modo per electionem alterius actionis penalis omnes alie perimuntur. LXIX. Si liber homo seruum leserit, que satisfactio sit prestanda. Nunc uidendum est, que satisfactio sit prestanda, si seruum membris mutilauerit uel uulnerauerit aut uerberauerit liber homo [seruum](). Igitur sicut se habet occisio ad membri amputationem, ita se debet habere occisionis satisfactio ad amputationis satisfactionem. Verbi gratia, sicut tribus marcis emendandis pro serui cuiuslibet interfectione tantum debet apponere (3) interfector, ut possit cum manu duodecima secure iurare, quod occisi mancipii ualorem omnem illa satisfactio comprehendat, ita marce et dimidie, pro abscisa manu vel amputato (1) pede vel oculo tantum (5) eruto emendandis, tantum auctor (*) debet addere, ut secure super hoc duodenum (7) exhibeat iuramentum, quod omne dampnum amputationis in illa satisfactione domino compensetur; duorum autem illorum membrorum amissione eodem [que]) modo et ordine, quamuis duplo (9) maior emendatio est prestanda. Verum pro serui uulnere uulnerator duas horas (10) domino emendabit preciumque insuper prestabit medici (") et operum (12), quibus interim pro (1) Joft. VI. 2. (2) H. L. om. seruum. (3) Interponere A. () Saaledes i A. H. L.; i osfr. staaer amputatio.

() H. L. A. add. uno (6) Actor A. Auctor : Gjerningsmanden. () Duodeno A. (8) Eodem H. L. () L. om. duplo. (10) Oras A. H. L. Denne Bod gives ifølge Loven „fore thokka"; hvad Sunesen i det følgende Cap., i V. 13 og flere Steder falder precium contemtus. (1) Precium medici, lækis gift, Badskærlon, som Sunesen VI. 4 rigtigere falder: precium pro curatione læsi medico datum. (1) Operarum H. L, Lib. VI. c. 1, 2. 73 fraudabatur dominus, estimationem, et nichil amplius, nisi forte ex uulneratione uel uerberatione fuerit exorta deformitas, secundum prudentium uirorum estimationem, que tamen tres marcas non excesserit, emendanda(). Si(2) tamen mancipium uulneratum uel uerberatum fuerit in aspectu domini, maior (3) contemptus presentie, iuxta quorumdam sententiam, maiorem, uidelicet trium marcarum, exigit() satisfactionem. LXX. Quid iuris sit, si liber homo brutum animal leserit. Liber homo, si brutum animal mansuete nature, equum puta, uel VI. Cap. 11. bouem uel pecus, uel quodcumque tale animal, uel uerberando uel percutiendo leserit, omne dampnum inde proveniens domino restituet animalis, iuxta dampni estimationem (), cum iuramentalibus suis de dampni fidem faciens quantitate (), si super ea fuerit dubitatum; duas horas nummorum insuper contemptus precium emendabit, vel contemptum cum iuramento manus tercie denegabit, si lesi dominus animalis conqueratur dampnum datum ex iniuriandi () animo et contemptu, eodem iure circa lesionem et interfectionem huiusmodi animalis, quantum ad omnis dampni restitutionem et duarum horarum emendationem, per omnia conseruato; nec miretur aliquis, si, quod prestandum est pro huiusmodi animalis lesione uel interfectione iuxta dampni estimationem, interdum excedat homicidii () satisfactionem, continentem eandem (9) semper in omnibus quantitatem, cum (10) ab ea multo minus continendo frequentius excedatur. Locum autem contemptus emendatio (1) Saaledes i H. L.; i Hoffr. staaer emen- () Quantitatem A. dando, og ligeledes i A. () Herom findes intet i Loven. (3) Actor A. (*) Exiget H. L. () A. om. estimationem... dampni. () Iniuriando A. & om. animo. (3) Saaledes i A. H. L.; i offr. staaer homicidum.

() A. om. eandem. (1) Naar Sunesen her gjør opmærksom paa, 10 Lib. VI. c. 2, 3. non habet (1), nisi duas horas nummorum ad minus ualens in absentia, uel quantumcumque uile in presentia et aspectu domini, uel inter- (Sk. L. 1x.10). ficiatur (2) uel ledatur. Si quis preterea equum equitauerit alienum contra domini uoluntatem, duas horas nummorum, si non pertransierit eiusdem domini (3) uille (4) terminos, atque () dimidiam marcam (), si per secunde uille loca processerit, et sex horas, si adhuc ultra progressus fuerit, emendabit. VI. Cap. 111. (Sk. L. VI.3.) LXXI. Si seruus liberum hominem leserit, que satisfactio sit prestanda. omed vodil Quocumque modo uulnerando uel percutiendo seruus in ingenuum manum miserit uiolentam, tres marcas dominus emendabit, aut (") negationem suam iuramentorum duodenario confirmabit. (*) Et si seruus unius seruum alterius uel quodcumque animal mansuete nature uel uulnerauerit uel uerberauerit uel quouis alio modo leserit, ledentis do- at man iffe maa forundre sig over, at Erstatningen for et dræbt eller beskadiget Streatur kan overstige Mandeboden, (hvorved maa erindres, at Sunesen i V. 1 angiver Mandeboden til 15 Mark Solv og i VI. 4 fortæller, at en Hest kunde være 20 Mark me værd, hvilket dog vel maa forstaaes om Mark Penge), maa de følgende Ord: cum ab ea &c. vistnok indeholde Forklaringen. Jeg seer iffe rettere, end at disse dunkle Ord maa forstaaes saaledes: da der hyppig afviges (excedatur) fra den for Mandeboden bestemte Størrelse, i det den indeholder mindre (d. e. da den er for ringe), derved nemlig, at man tilføjer Overbod eller Giersum; eller med andre Ord: man dashjelper sædvanlig den Ulempe, at Mandeboden altid er bestemt til en fast Størrelse ved at tilføje en vilkaarlig Overbod. See iovrigt om denne Gjersum min Retshistorie § 166, jvfr. Udvalg af gamle Domme II. 14 og 29. (Habebit H. L. ( H. L. add. animal, (3) Dominii H. (*) Endsfjendt man paa Grund af udtrykket domini funde fristes til at oversætte villa ved Gaard, saa at Talen vilde være om den, som reed en Andens Hest over den ham tilhørende Gaards Marker, er det dog flart af VII. 1 og IX. 2, at Sunesen ved villa forstaaer By; villa domini er altsaa ikke den Ejeren tilhørende By, men den By, hvor Ejeren hører hjemme. Leven figer blot „innan marc, men siden: rider han ofver andre by marc.“ (5) Attamen H. A. () Dimidiam marcam d. e. 4 Ører. (¹) Et A. (Jvfr. hermed V. 8. Lib. VI. c. 3, 4. 75 minus lesi domino dampnum omne tenebitur resarcire fidemque facere super dampni quantitate cum sufficienti iuramentorum numero, iuxta dampni, quod datum dicitur, estimationem, vel dando seruum noxe se (¹) ab omni (), tam dampni, quam iuramenti prestatione penitus liberabit (). itutie LXXII. Quid iuris sit, si brutum animal ledat liberum uel seruum uel brutum animal. -9000 palab mubas a Nunc uidendum, quid iuris sit (), si cuiquam dampnum detur quadrupede mansuete nature, et reuera, siue (5) liber homo siue seruus ledatur a quadrupede, boue, uel equo, uel cane uel apro, uel tali quolibet mansuete nature; precium pro curatione lesi medico dabit ledentis dominus insuperque precium (6) operarum (), que domino deperibant (), propter mancipii lesionem, et si qua deformitas exorta fuerit uel in ingenuo uel in seruo, iuxta prudentium uirorum emendabit () estimationem, ita tamen ut pro dampno dato ab (10) huiusmodi animali satisfactio facienda tres marcas nummorum uel unam marcam argenti, computatis omnibus, non excedat; at omne dampnum, quod infra summam istam contigerit, est prestandum, nec quicquam amplius, licet equus, ualens XX marcas vel amplius, uel a cane uel quouis alio quadrupede perimatur (") uel inutilis omnino reddatur. Illius autem, qui debet satisfacere, est, cum suis iuramentalibus secundum estimationem dampni super dampni dati fidem facere quantitate (12), si super ea discensio (13) generetur. VI. Cap. IV. (Sk. L. V. 22). (') Si A. (2) A. H. L. add. poterit, (3) Liberare A. H. L. () A. om. sit. (*) Si A. () Precium quod domino operarum deperihant L. Dagværkis spial i Loven. (¹) Operum A. (8) Deperiebant A. () Emendabitur A. H. L. (10) Alii pro huiusmodi &c. L. ad A. (") Saaledes i H. L.; i soffr. staaer deperimantur; i A.: deperimatur. (12) H. om. quantitate. (13) Dissensio H. 10* Lib. VI. c. 5. VI. Cap. V (Sk. L. VI. 5. LXXIII. Qualiter libertas debeat seruo dari. Quando mancipio libertas a domino uel confertur uel uenditur uel Sofr.ovenf. V.10.relinquitur causa mortis, ut libertas irreuocabilem habere ualeat firmitatem, debet in iure dominus libertatem uel collatam uel uenditam protestari et renuntiare priori coram omnibus seruituti. At (1) illius, qui relinquid (2) causa mortis suo mancipio libertatem, debet heres per se uel per alium coram cunctis (3), qui ad tumulandum defunctum conueniunt, relicte(4) libertatis beneficium propalare; frequenter eciam sacer- (Sk. L. V. 6). dos coram conuentu parochianorum in ecclesia sic datam pronunciat() libertatem. Statim autem post factam protestationem libertatis et renuntiationem pristine seruitutis, habet (6) auctoritas consuetudinis approbate (), ut ingenuorum aliquis sic () adeptum (9) libertatem suo coniungat (10) generi, eum in suum consanguineum eligendo, et pro factis eius se spondeat responsurum, et hoc facto pro parte tercia prestande satisfactionis honus (1) sentiet, uel pro parte tercia recipiende satisfactionis lucrum percipiet cum liberto, duplo minore semper liberto, Jof. Sk. L.111.19.quam ingenuo, satisfactione pro homicidio attinente (12). Matris conditionem sequitur semper partus, ut sit liber partus ex uentre libero procreatus, licet pater seruilis conditionis honere (13) premeretur, uel sit seruus ex uentre seruili progenitus, quantumcumque pater inter ingenuos nobilitatis genere prefulgeret ("). () Om denne Frigivelse ved Testament taler Loven ikke, ligesaalidt som om dens Forkyndelse ved den Afdødes Begravelse. Heller iffe omtaler den Frigivelsens Bekjendtgjørelse i Kirken af Præsten. () Relinquit A. H. L. (3) L. om. cunctis, (*) Relicto A. () Pronunciet H. (Habet auctoritas &c. b. e. er det hjemlet ved Sædvane, eller: en som gyldig erfjendt Sædvane fører det med sig, at o.s. v. () Approbare A. (3) Saaledes i H. L.; i Hoffr. og i A. staaer: si. () Ad optatam A. (10) A. om. conjungat. (1) Onus H. L. A. (12) Jvfr. ovenfor V. 10. (13) Onere H. L. A. (1) Præfulserit H. A. Lib. VI. c. 6, 7. 77 LXXIV. Duplo (1) minor pro liberti occisione, quam (2) ingenui, prestanda est satisfactio, licet patrem ingenuum habuisset. (Sk. L. VI. 6. *) Si redemptus ab ingenuo patre (3) ab miserabili seruitute in fauo- VI. Cap. VI. rabilem () libertatem, ancilla matre progenitus, perimatur, tantum (5) dimidiam satisfactionis homicidii portionem prestabit occisor, parenti libero et (6) ex eo () coniunctis consanguineis attinentem. LXXV. Casus, in quo pro occisione serui integra est prestanda (8) satisfactio. (Sk. L. VI.8.) Si redemptus ab hostibus utroque parente libero procreatus (9), I. Cap. VII. licet ab emptore detentus in miseria seruitutis, occidatur ab aliquo, agnatis et cognatis integra summa prestabitur satisfactionis, a quibus tamen a totali satisfactione redemptori redemptionis precium est prestandum.

() Denne Overskrift udgjor i L. et sammenhængende Styffe med det foregaaende og dette Capitel. (*) A. add. pro. () Patre mangler i Hosfr., men findes i H. L. () Saaledes i H. L.; i post. staaer favo ralem. () Tamen H. A. () L. om. et. () A. om. eo. (") Satisfactio mangler i Sbffr., men findes i B. L. A. (') Progenitus A (*) Dette Capitel findes vel ikke i det Haandskrift, som Hadorph har fulgt, men naar han i Nanden bemærker: „Caput suppl. ex recentioribus Codd.“ maa det dog erindres, at det ogsaa findes i meget gamle og gode Haandskrifter; t. Er. i den Rangauffe, i Codd. Arn. Magn. Nr. 36 og 41. 4to. Lib. VI. c. 8, 9. FI. Cap VIII. (Sk. L. VI. 9.) VI. Cap.1x. (Sk. L. VI. 10.) LXXVI. ziz in phuizen Qualiter liber homo possit fieri seruus. Liber homo in enormi maleficio (1) deprehensus, sicut in (2) ius adductus ad suspendium, uel ad membrorum detruncationem, uel aliam quamuis corporis lesionem poterit condempnari, sic quoque poterit adiudicari (3) miserie seruitutis, ut tamen honera() seruitutis tantum in regis perferat mansionem (), in nullius alterius umquam dominium transiturus, verum ibi uel (6) uitam miseram finiturus uel ad statum ingenuitatis pristine rediturus. Hic si seruus existens fuerit interfectus, non ad agnatos uel cognatos, sed ad regem uel ipsius exauctorem ("), qualis () pro seruo, satisfactio pertinebit. ouplis do autchio ending a taolont Publicos atie LXXVII. da siniqmebor marque da osil Qualiter quis possit seruo (") consanguineo (10) libertatem obtinere. Secundum ius antiquum (") licuit unicuique, filium suum uel consanguineum existentem seruum ex ancilla matre proditum (12), fide prius facta duobus testibus et duodeno iuramento super coniunctione sanguinis, tribus marcis, quamuis inuito domino, ab honere (13) seruitutis in honorem redimere libertatis, quod nulli permittitur nouo iure, sed oportet, ut ad hoc domini sufficienti precio inclinetur uoluntas. (') Loven taler kun om Tyveri. (2) Unus ductus ad suspendium &c. A. (3) Judicari misere servituti &c. A. () Onera H. L. A. () Mansione H. L. Mansio regis, Konungs Gard. () A. om, vel... finiturus. () Exactorem A. H. L. () Talis H. (9) L. add. et. (10) H. L. add. suo. (") Om den ældre Nets Bestemmelse giver Coven ingen Oplysning. (1) Progenitum H. L. A. (13) Onere A. H. L. Lib. VI. c. 10, 11, 12. 79 LXXVIII. arelstectoq inimob Qui petit aliquem (1) in libertatem, qualiter liberum probare debeat. Siquis existentem in possessione seruitutis alleget liberum et in- VI. Cap. x. (Sk. L. VI. II). iuste mansipatum (2) indebite seruituti, duobus testibus (3), hoc idem asserentibus, et duodecim iuramentalibus suam corroboret allegationem, et sic (), de quo agitur, libertate debita perfruatur; eciam si mulier est, cum matre proles (5) eciam libertatis beneficium consequatur. Jabubong meinsdalsbit quate sib idie lov ( LXXIX. Quod domino liceat (6) ubique comprehendere seruum suum. (Sk. L. VI. 12*) Vbicumque dominus seruum suum inuenerit fugitiuum, quam- FI. Cap. XI. quam (in presentia regis uel pontificis, eum iuste licet uiolentis manibus comprehendere (). Requirendi quoque seruum suum, in quacumque domo uel loco uoluerit, non debet ei licentia denegari. bas onimoh on to mainain LXXX. ab alugi? Qui fugit a possessione seruitutis, redire debet ad dominum, ut ibi cognoscatur de causa sua. catur de causa Siquis a possessione seruitutis fugienti affirmet (9) coram dominov1. Cap. XII. competere libertatem, requisita prius fidei (10) cautione, ne uel ei propter () Mancipatum H. L. A. Q (¹) Alicui libertatem A. (3) A. add. hoc. (*) H. add. is. (") Comprehendit L. (licet &c. er da at forstaae som en Mellemsætning.) (') Affirmat A. CHD (10) Fideli H. d () Proles, fom mangler i hestr., findes (*) Begyndelsen af dette Cap., hvor der hand- H. L. A. (Licet H. (Quamvis HL. les om at paagribe Andres bortløbne Trælle, et optagen af Sunesen i VI. 14. FI. Cap. XIII, VI. Can. XIV. (Sk. L. VI. 12). 80 Lib. VI. c. 12, 13, 14. fugam a domino noceatur uel (1) iudicio subtrahatur, permittat eum ad domini potestatem redire, et tunc duobus testibus et duodeno iuramento ei, si potest, obtineat libertatem. LXXXI. Quid iuris sit, si petatur quis a possessione libertatis in seruitutem. Siquis in possessione libertatis conuersatus (2) ad seruitutem ab aliquo requiratur, aut fides inmobilibus (), que possessa nullo modo relinquere (), habeatur, aut pro se sufficienter fideiubentem producat, ut legitimum cause finem debeat expectare, et (5) vel sibi die statuto duobus testibus et duodecim iuramentalibus libertatem defendat, uel petentis dominium recognoscat. LXXXII. Quantum precium consequi debeat, qui seruum (6) fugitiuum reddit domino suo. Siquis detineat seruum a domino fugientem, ut suo domino reddat eum, si non egressum terre () terminum sue, duas horas, aut dimidiam marcam nummorum, si iam egressum terram (8) suam detineat, a domino, cum eum sibi restituerit, retentionis precium consequatur. (¹) A. add. in. (2) Conversatus in possessione libertatis d. e. som har levet i Besiddelse af Friheden.

(3) In mobilibus H. L. immobilibus A. (*) Relinqueret L. Denne er udentvivl den rette Læsemaade, og Stedet synes at maatte oversættes: da skal man enten sætte Liid til hans urorlige Eiendomme, som han paa ingen Maade vil forlade, d. e. med andre Ord: man skal tage Sifferhed i hans urørlige Gods, som man maa antage, at han paa ingen Maade vil forlade. Det fan iøvrigt maaskee være tvivlsomt, om Talen er om urørligt Gods, da baade H. og L. lafe in mobilibus, og iffe immobilibus.

(5) Aut A. () Saaledes i H. L,; i Hoffr. staaer ved en Skrivfeil suum. (7) Terre sue terminis L. Terra, Land, d. e. Provinds. (8) Terra sua L. A. H. Lib. VI. c. 15, 16. Lib. VII. c. 1. 81 LXXXIII. - Semper eundem habent dominum (1) mancipium et (2) bona mancipii. (Sk. L. VI. 13). Nichil sic potest esse mancipii alicuius, quod non sit illius do- I. Cap. xv. mini, cuius et (3) mancipium, ut de ipso pro () suo libito sibi liceat ordinare. LXXXIV. De iure postlimini. up sna Reuerso (5) ab hostibus iure postliminii debent restitui quecumque I. Cap. XVI. tempore, quo captus fuit(), constiterit ipsius fuisse, et quecumque iniuste (7) sibi subtracta () tunc iuste potuit reuocare, et () tempore reuersionis poterit, nulla prescriptione sibi (10) preiudicium generante("). 1969 up LXXXV. De furto. lon 158 (Sk. L VIL 1). Quicumque statim a furti tempore perpetrati rerum suarum fu- II Cap. I. rem persequitur, comprehensum cum (12) rebus suis et manibus post(13) tergum ligatis in ius deducat, ibi fide prius facta duobus testibus, quod in furto [quod] (14) fuerit deprehensus, pro modo criminis con- () Saaledes i H. L.; i Hoffr. staaer dominium; i A. domini. ( L. om. et. (3) Est H. () Pro liberto sibi &c. A. () Reversus A. (Fuerit A. & om. constiterit. () Invito A. () H. add. fuerunt. (10) L. om, nbi. (1) Generante mangler i Hofft. men findes i A. H. L.; i H. staaer vel generare, men den rette Lasemaade er anført i Rettelserne.

(12) Cum mangler i Hoffr. men findes i A. H. L. (13) In H. (") A. H. L. om. quod. () Et 3: etiam. 11 Lib. VII. c. 1. (Sk. L. VII. 2). dempnandum; verum quando amissum a priori tempore (1) bouem uei equum uel quamcumque rem aliam in possessione alterius recognoscat (), non statim manus iniciat possessori, sed qui pro eo sufficienter caueat, ut (3) uel in iure prouinciali compareat vel in domo sua iusticiam (1) exibendo, fideiussorem sibi postulet assignari, pro quo habendo eum ad uillam proximam et de prima similiter ad secundam et deinde ad terciam prosequatur, et si nec sic haberi ualeat fideiussor, tunc quem cepit (5) cum rebus suis ad domum suam (6) deferat vel inuitum, ibique compedes tradat, quos suis pedibus superponat, aut nolentem hoc sibi facere comprehensum (7) eisdem uinciat comprehensor, in iuris executione nullam iniuriam committendo; at sic (8) (Sk. L. VII.4). capti (") nec licet (10) ei trunco pedes infigere. Hiis peractis (") sic captum non ligatum manus funibus, sed (12) pedes compedibus ad ius prouinciale (13) conuenientibus representet, ubi si nullus offerat pro eo iusticiam, compeditus (1) ipse vel (1) domum sue nominet habitationis, uel auctorem (16), a quo rem, pro qua captus est, comparauit (1), quo uel proficiscatur actor (18) ipse, causa iusticie optinende, uel (19) per nuntium experiatur, utrum quis (2) de ipsius curare uoluerit liberatione, et si (21) nec sic possit iusticiam obtinere, deducat eum in ius generale (2), ad quod uniuersi de terra conueniunt, audito rerum gestarum ordine pro uoluntate conuenientium iudicandum. () L. om. tempore. (2) Recognoscit H. L. (3) A. om. ut, (+) Saaledes i H. L.; ihosfr. staaer iusticia. (*) Ceperit A. () H. om. suam. (¹) A. add. ex. (*) Saaledes i H. L.; i heffr. staaer si. (") Capto H. (10) Licet mangler i Hdstr. men findes i ll. L. (11) Actis A. (1) H. L. A. add. vinctum. (13) lus prouinciale d. e. Herredsting, jvfr. S. 26 Not. 7. (1) Compeditus, belagt med Forlænfer: ubundin oc tho i fiathre oc i jarne, St. 2. VII. 4. (15) A. om. vel. (16) Actorem H. A. (1) Comparauerit A. (18) Saaledes i A. H. L.; i osfr. auctor. (1) Loven siger: „tha wisi han thigat andræ men oc late lete um swa ær, at hin takne hauir thær hembygd ællær köpæ sinæ.“ (20)„Man ær han wiliæ röcte.“ (21) L. om. si (2) Ius generale d. e. Landsting, ivfr. V. 1. Lib. VII. c. 2. 83 LXXXVI. Si scrutinium negatum fuerit. (Sk. L. VII. 5). Si uolenti rem (1) sibi furto sublatam in domo requirere aliena Cap. 11. scrutinium () a domino domus denegatur, adducantur duo uel tres testes, qui possint (3) super iusticia denegata testimonium perhibere ; deinde super hoc in () iure ab actore, munito duobus testibus, accusetur et () uel neget factum accusatus, duodeno (6) negationem suam corroborans iuramento, uel confitetur (7) et tres marcas regi (5) et tres marcas pariter emendet actori (), et tunc furti, quanti uoluerit, actor (10), eum reum deferat perpetrati, et, si super summa petita dissensio generetur, in detestationem furti quantitatem probare ("), conuenientibus iuramentalibus, non reo conueniet, sed actori. Absente(12) uero domino domus siquid per scrutinium inuentum fuerit, non liceat(13) inuentori domine (1) manus inicere uiolentas, sed a conuocatis ciuibus () Sibi rem. H. A. (*) Scrutinium, ransak, Huusundersøgelse (rann, Suus), jvfr. Apuleji metamorph. Lib. IX in fine, hvor netop dette Ord bruges, ligesom ogsaa i L. Burgund. addit. I. Tit. 16 § 6 og L. Ripuar. Tit. 47. 2. Paa Ligheden mellem den i de nordiske Love for Ransagningen foreffrevne Fremgangsmaade og den gamle romerste requisitio per lancem et licium har J. Grimm gjort opmærksom i bans Abbandl. von der Poesie im Recht i Zeitschr. f. geschichtl. Rechtswissenschaft II, 91. Jvfr. iovrigt Wilda Strafrecht der Germauen G. 902-905. (3) Possunt pro justitia &c. A. () A. udelader paa dette Steb in jure, men tilføjer disse Ord efter testibus. (') A. om. et. () Negationem suam duodeno H, (1) Confiteatur H. L. (3) Regi et tres marcas mangler i heffr., men findes i H. L.; fvfr. Lovens „bötæ konungs thre mark foræ“. () Saaledes i A. H. L.; i Sostr. staaer auctori. (10) Saaledes i A. H. L.; i Hosfr. staaer auctor, () Naar Sunesen anfører som Grund til at den Eed, hvorved Tyveriets Størrelse og Værdi skal godtgjøres, iffe aflægges af Tyven, men af den Bestjaalne, at det er „in detestationem furti“, saa er det, fordi de gamle Love ellers forestrive som Regel, at den Skadegjørende og ikke den Skadelidende skal aflægge den Eed, hvorved Skabens Størrelse bevises. Her findes iøvrigt det første Spor til den brugelige Burderingseed i Tyvssager, som ogsaa Jydsfe Lov 11. 107 omtaler, fvfr. Ildvalg af gamle Domme III. 179 Not. (1) Det Folgende mangler i Loven. (3) Licebit A. H. L. (") Domino domus manus &c. A. H. 11* D VII. Cap. 111. (Sk. L. VII. 6). 84 Lib. VII. c. 2, 3. fideiussionis recipiet caucionem super non alienandis rebus inuentis, quousque domus dominus reuertatur et uel sibi res illas () defendat, uel assignet actori (2) cum sufficientibus iuramentalibus vendicanti (³). 1998 LXXXVII. Quid iuris sit, si scrutinio facto res inuenta fuerit. Siquis, ut auertat a scrutinio requirentem in domo sua rem furtiuam, asserat non haberi, si facto postea scrutinio ibidem res fuerit inuenta, inuentor de iure poterit pro fure capere domus illius dominum et ligare et () cum re propria, quam inuenit, duplum eius sumet (5), non de sola patrisfamilias porcione, sed de bonis communibus, quotcumque fuerint cum patrefamilias in communione. Nam cum omnes lucrum respicerent in detentione (), non est mirum, si dampnum in eiusdem rei contingat omnibus restitutione (); deinde sola et tota ipsius patrisfamilias capitalis porcio () ad ius regium pertinebit, non uxoris, non filiorum aut filiarum, nisi(3) forte quid de furto possit sub () Illatas A. H. (3) Saaledes i H. L. A.; i 5dsfr. auctori. (3) Saaledes i A. H. L.; i Höstr. staaer To uendicati. (¹) L. om. et. () Sumat A. H. () Retentione A. H. L. () Destitutione A. (5) Porcio capitalis d. e. Hovedlod, hvorved forstaaes den Andeel, som tilkommer Enhver af dem, der ere i Fællig, i det fælleds Gods (rerligt Gods og Kjøbejord). Naar Boet deeltes i Hovedlodder, fik Enhver ligemeget, dog med den Judffrænkning, at Ovinder toge kun halv Lod mod Mænd. () Naar Konen her, ligesom i Loven, gjøres ansvarlig for de Koster, som findes under den anden eller tredie Laas“, saa sigtes derved upaatvivlelig til de tre Gjemmer, som omtales i Knud d. Stores Love for England, V. 2. c. 76 (77 ed. Thorp.) hordern (Spisekammer, dispensa), cyste (Kiste til hendes klæder) og tege (Skrin til hendes Smykker). J Knuds Love gjøres hun ansvarlig for hvad der findes i dem alle, her fun for det andet og tredie Gjemme; maaskee er Grunden den, at til det første, til Spisekammeret, funde ogsaa andre have Adgang, og derfor taler vel ogsaa Vald. S. L. III. 13 om indre klæuæ d. e. om et Afluffe i Spisekammeret, som var under hendes egen Laas (indre las), og gjør hende fun ansvarlig med Hensyn til hvad som gjemtes der og i hendes Kiste. Lib. VII. c. 3. 85 secunda sera (1) uel tercia in (2) uxoris custodia [possit] (3) inueniri (), in quo casu sicut maritus sic (5) et uxor furti nomine capietur; sic et illi filii, quos (6) etas tenera non excusat et () qui eiusdem furti rei et concii (8), possunt certissime deprehendi. Videtur (9) tamen quibusdam iniquum ob hoc solum pro fure quempiam comprehendi, quod in domo propria (10) esse negauerit (") rem furtiuam, ibidem per scrutinium post repertam, cum hoc de fiducia bone conciencie (12) potuisset negari; verum licet ei, quamuis ante negauerit, cum XIIim iuramentalibus, quales habere poterit (13), se tueri, si dimidia marca nummorum minus ualeat res furtiua, at si dimidiam marcam (") ad minus ualeat, nominatos tantum habebit duodecim de sua parochia, et si non sufficit ipsa (15) sola (16), de proxima (1) purgatores, quorum si uel unus defecerit, hoc solum ei super est auxilium, ut candentis ferri iudicio se committat (18), in hoc casu tamen aduersarii sacramento, quod in lingua patria asswærueth (19) nominatur, minime precedente, et si manus exustione reus impositi (20) sibi criminis conuincatur, non tamen subito capietur, licet statim ipsius (2) bona, sicut dictum est, capi possint, sed, ut sibi per fugam consulat (22) vel quouis alio modo prouideat (23), unius diei tantum inducias obtinebit; alioquin pauci candentis ferri iudicio consentirent; post hoc in iure coram communi audientia, enarrato prius rerum gestarum ordine, suus obtineat aduersarius, () H. om. sera. (2) A. om. in. (3) H. L. om. possit. (*) Reperiri H. L. () Suus H. J Hoffr. staaer ved en Skrivfejl sit for sic. () H. A. add. et. ( L. om. et. (8) Conscii L. H. A. () Det Folgende findes ikke i Loven. (10) Sua H. L. (") Negauit L. (12) Conscientie H. L. (13) Potuit L. (1) Marcam aut magis valeat nominatos assumat duodecim de &c, H. (15) Ipsam A. (1) H. add. parochia. (1) H. add. assumat. (18) Submittat A. (19) Assuoren eth H. affuendiz neffn A. (20) Sibi impositi H. (") Eius H. (2) Consulatur H. (33) Provideatur H. FII. Can. 1V. (Sk. L. VII. 7). 86 Lib. VII. c. 3, 4. ut expers pacis et dignus patibulo iudicetur, et si () repertus fuerit ab illo tempore, pro sui reatus exigentia (3) erit (3) puniendus. LXXXVIII. Quomodo (4) recuperabit homo animal sibi ablatum iniuste. Quando ab aliquo sus (5) vel bos uel quodcumque tale animal in domo et possessione alterius reperitur, possessor prestet caucionem fideiussoriam petitori, ut iudicio ad ius conuenientium primo() die iuridico se presentet, quo cum (7) peruentum fuerit, quintus dies prefigatur a iuridicis possessori, in quo aduersus petitorem sic in domo propria se defendat, ut uel ipse uel auctor (8) suus, a quo rem, que petitur, comparauit, fidem faciat duobus testibus et duodecim iuramentalibus, quod animal, habens callumpniam (9), in suo dominio et possessione (10) procreatum, aut, si possessor hoc nequeat adimplere, petitor ibidem tantum sex uirorum exhibeat iuramenta, quod idem animal uel uiolenter sibi sublatum fuerit uel furtiue, et sic obtineat suum animal, quod inuenit. Sed (") sciendum, quod terminus interdum breuior, interdum prolixior, quam diximus, prefigi poterit possessori, propter enim alienigenam petitorem (12) et a remotis partibus uenien- (') Si findes i H. L., men mangler i Hdsfr. () Exigentia betyder i Middelalderens Latin debitum, hvad der fordres; her: eftersom hans Brøde fordrer, efter hans Brodes Beskaffenhed, (3) Punietur impune H. L. (*) Quid juris sit, si animal suum quis in possessione alterius deprehenderit vel quomodo recuperabit &c. A. H. Quid juris sit, si animal suum quis in possessione alterius deprehendit. L. () H. L. add. equus. () Primo die juridico, første Tingdag. () Quocumque A. (³) Actor A. (*) Calumnia betyder i Middelalderens Latin: Klage (f. Du Cange h. v. og den gamle latinske Oversættelse af Knud d. Stores Love, i min legave p. 10 og 12). Naar Kreaturet siges habere calumniam. er dette vel usædvanligt, men fan nep betyde andet end at det er Gjenstand Klagen; animal habens calumniam man saaledes oversættes: det paaklagede Dyr. (10) H. L. add. fuerit. (") Det Følgende mangler i Loven. (1) Saaledes i H. L.; Hoffr. har petitore. Lib. VII. c. 4, 5. 87 tem, ne mora diutina (1) crucietur, secundum quosdam tantum trium dierum est spacium prefigendum. At ubi possessor primum (2) suum nominat uenditorem die iuridico, quem constat in remotis partibus habitare, non tamen a nobis per influentis (3) maris spacium separatum () puta in Swethia (), siue alienigena siue indigena sit petitor, possessor xvcim dierum inducias obtineat (®). At si maris intercapedo illum a nobis separet, quem sibi nominat uenditorem, prestabitur unius mensis, verum si terram (") et regnum egressum constet eum, ut uisitet sanctorum limina (), unius anni et unius (9) diei spacium prefigatur.

LXXXIX. Si res non (10) uiua nec dum usui preparata (1) in domo alterius reperitur, utpote securis sine manubrio (12). (Sk. L. VII. 8). Quando res (13) non uiua sed alia reperitur, sed (1) nondum est FII. cap. Y. usui necessario preparata, puta securis nondum suo manubrio maritata (15), uel gladius uaginatus, cui nondum balteus est infixus (16), vel uestis nondum ad usum necessarium informata, possessor tantum duodecim iuramentalibus fidem faciat, se (") rem illam expositam ad emendum iusto precio comparasse (18). At si securis habet (19) manubrium () Diuturna A. () Primo H. L. (3) Interfluentis L. () Saaledes læses i A. H; i hoffr. separatis, i L. separati. () Suecia A. H. () Obtinebit H. L. A. () Terra et regno H. L. (8) Limina sanctorum, hælagdomæ, som det hedder i Lovens VII. 10, d. e. saadanne Steder, hvor Helgene ere begravne eller Levninger af dem bevares, og som derfor besøges af Pilegrimmene. ( Sex septimanarum spacium H. Aar og Dag, d. e. et Aar og ser lger. (10) Saaledes i H.A. L.; i soffr. mangler non. (1) Appropriata A. (12) A. add. maritata. (13) Res mangler i Hosfr. men findes i H. L. (1) Si H. L. A. (1) Maritata istedet for juncta eller conjuncta. (16) Affixus H. A. (1) Jvfr. Lovens Ord: at han fic thæt mæth rætæ torgköpæ. (18) Saaledes i H. L. J Hoffr. compa- Tasset. (19) Habeat H. L. VII. Cap v1. (Sk. L. VII. 9). 88 Lib. V. c. 5, 6. uel mucro cinctorium alligatum uel uestis sit formata, oportet, ut possessor suum nominet uenditorem vel fideiussorem ad (1) defendendum, ne res euincatur, vel, si res euicta fuerit, ad soluendum (2) precium obligatum, ut eorum alteruter ei statuto die, si poterit, rem defendat. Cum prefixus dies aduenerit, si predictum fideiussorem actor neget (3) ante () nominatum, possessor probet duodecim iuramentalibus, eundem esse, quem antea nominauit. At si nec uenditor nec fideiussor statuto die comparuerit (5), possessor producat, si poterit, duos testes, qui testificentur, eum iuste rem, de qua agitur, comparasse, Sed si quo facto nichil preter rem suam actor (6) ualeat obtinere. nec () testes comparuerint, licebit actori (8) cum re sua duplum accipere et pro fure comprehendere () possessorem. Quando (10) rem quamcumque uenditam tamquam a fure condicit uenditor ab emptore, emptor fide facta (") duobus testibus et iuramentalibus, rei conuenientibus estimationi, quod iusto precio rem hanc (12) comparauerit ab eodem, aduersus suum se tuebitur uenditorem. 1019 XC. Si suspectum quis habet (13) alium pro re sibi furtiue sublata. Quando quis suspectum habet (4) alium, quod furtiue sibi subripuerit rem() amissam, in ius prouinciale progrediens, nominando eum, deferat furti reum, ibique statuatur, ut ab actore (1) citetur ad proxi- () Disse Orb ad defendendum.... obligatum beskrive den fidejussor paaliggende Forpligtelse; Loven falder ham win, jvfr. iovrigt mine Bemærkninger over de gamle danske Loves Bestemmelser om Vindikationsretten. Kbh. 1819 S. 30 ff. () H. L. add. sibi. (3) Negat A. (Antea H. L. (Compararit A. (6) Saaledes i B. L.; i heffr. auctor. 1824 (7) Non H. (3) Saaledes i H. L.; i hoffr. auctori. () Deprehendere A. (10) Det Folgende mangler i Loven. (1) A. add. cum. (1) Eandem H. L. (13) Habeat A. (4) Habeat A. (10) Non A. (1) Saaledes i H. A. I Hostr. staaer auctori. Lib. VII. c. 6. 89 mum diem iuridicum responsurus, et si non uenerit, sicut prius iterum ei proximus dies iuridicus prefigatur, et si nec() tunc aduenerit, regi eum in tribus marcis actorique in restitutione amisse rei, uel eius estimatione(2), iuridici (3) condempnabunt, et, ut nullus ei communicet per totam prouinciam (4), iudicabunt() sub pena trium marcarum iuri regio soluendarum, quod iudicium matban(6) lingua patria nominare consueuit(); quo() si contentus noluerit actor esse vel adiudicatum (9) sibi non potuerit obtinere, in ius generale procedat et, rerum gestarum ordine uniuersis sub bonorum uirorum testimonio recitato, reo nondum comparente, obtineat, ut a iuridicis talis sententia proferatur, ut et a reo rex(10) tres marcas accipiat (1), et actor non solum estimationem, sed duplum pa-- riter estimationis, ut (12) et ipse reus communis pacis expers ab omnibus habeatur, quem lingua patria fridhlös (13) appellat, et tam (1) uerbis, quam collisione armorum et contactu (15) euidenter exprimitur, ut eum cuilibet (16) cum armis inuadere sit permissum; verum si tunc reus tandem quarta uice comparuerit vel citatus, vel ad suam innocenciam comprobandam("), licet nullum precedere actoris debeat iuraanlagi muinmixon lqque shoulsuno aiupils (1) Non H. (3) Saaledes i H. L.; i bffr. æstimationi. JA. læses: restitutionem. (3) Iuridici d. e. Tingmænd, ivfr. 1. 41 (§ 5. D. de fideicom. libert. (XL. 5) Ghvor det bruges om enhver Dommer. losheden medforte, saaledes som Sunesen ftrar efter siger: ut eum cuilibet cum armis inuadere sit permissum“. (1) Consueuerit A. bo oce (H. L. add. jure quo si non contentus voluerit actor &c. A.T (1 Bau () Provincia betyder Herred, jvfr. IV. 3, og () Ad judicandum A.abile (5) Lovens: matban i hæradhe. (Indicabitur H. IZ () Madtban H. madban A. Matban forflarer Sunesen, men iffe Loven, ved Übeluffelse fra alt Samqvem med Beboerne af Herrebet, og Ordet er derfor rimeligviis sammensat af mat, socius, og banna, prohibere. Det var altsaa ingen Folge af do matban, at den, som den var overgaaet, (10) Rex mangler i Hoffr. men findes i H. L. (1) Saaledes i B. L.; i hofft. staaer accipiet.

(1) Et ut H. L. (3) Fredlöss H. frithlös L. (1) Cum A. (1) Lovens wapnatak. (1) Saaledes i H. L.; i hofft. og i A. quilibet.

(") Comprobandum H. L. funde uftraffet angribes eller behandles fiendtlig, hvilken Virkning derimod Fred-paul la de D 12 FII. Cap. VII. (Sk. L. VII. 11 i Glutn.). 90 Lib. VII. c. 6, 7. mentum, quod asswærueth (1) dicitur, tantum (2) ad candentis ferri iudicium atmittetur, quod scuzsiarn (3) in (4) lingua patria nominatur, et si manus exustione conuictus fuerit, per omnia() iuridicorum proximo supradicte () sententie subiacebit. Si uero per illesam manum innocentiam suam () poterit declarare, a cunctis in eum() latis sentenciis absoluetur (), sed actori (10) de nouo licebit aduersus eum furti iudicium instaurare. idle (juntesibaiba ley 9889 Tolon Jisonten autotoo XCI. zol mirotin mursened dua Quod citatus in ius duos mittere debet, qui testentur, eum legitima causa sq miqub hoe noncimi prepeditum. ton to (1) snigison ensions Citatus in ius, licet(") iustam causam habeat residendi, debet tamen pro se duos transmittere, qui, non tacto sacro libro (12), sed contactu manuum, utroque (13) scilicet manu sua manum alterius contingente, testificentur, eum, ne ueniret, causa legitima prepeditum. Ve- (Sk.L. VII.10). rum (14) multum refert, qua caus causa eum docuerint prepeditum; nam propter infirmitatem ei quindecim dierum inducias impetrabunt; quibus finitis, si non conualuerit, supplebit (15) aliquis proximorum ipsius absentiam et defectum, ipsum (16) licet per candentis ferri iudicium defendendo ("), ita tamen ut (18) ex illesa manu gestantis ferrum non „mininou is sobered armo (¹) Aasuoren Eed H. asswærn eth L. as- 1 anatosworen eed A.h() (3) Tamen H. tandem A. (3) Skiersiern H. A. Om VII. 15. () H. A. om. in. (6) Supradicta sententia A. loz fubsjern fee go () Per omnia d. e. i Eet og Alt. A. men findes i H. L. (8) Eis L. den paa Bibelen, bemærkes her, fordi dette var Tilfældet ved den ovenfor (VII. 6) omtalte aasworæn eth, som derfor i Praris faldtes Bogseed, jvfr. Dissert. de usu juramenti Sect. 1. 122-124 (Nyt jur. Arch. XIV. 111-112) og Utvalg af gamle za Domme III. 179 og 317. (13) Utraque H. A. Sabell () Innocentiam suam mangler i hofft. og i (1) H. om. Verum ... prepeditum. (1) Superplebit A. () Absolvitur L. (10) Saaledes i H. L.; i Sbffr. actor. (") D. e. endskjøndt ban har lovligt Forfald. (12) At den Sværgende ikke skal lægge Haan- (16) Eum A. (1) Defendere A. sumild (18) Dette ut, som mangler i Hofft., findes B. L. demine Lib. VII. c. 7, 8. 91 gestantis innocentia comprobetur, et si manus exusta fuerit gestatoris, solus non gestans furti reus impositi conuincatur; si tamen reus prius, quam ferrum gestatum fuerit, moriatur, eius() heres, si uoluerit, negare poterit, defunctum vel aliquem pro eo ferri iudicio consensisse, negationem suam manu duodecima iuramentalium confirmando, et si actor in accusatione defuncti perseuerauerit, heres hoc inficians(?) tantum (3) cum XII iuramentalibus se defendat. Quando uero qui (4) citatus non uenit (), propter absentiam excusatur (6), multum refert, in quibus commorari partibus doceatur; quippe si fuerit in uicino, tribus diebus iuridius sibi (7) continuis, sicut prius dictum est, conuincetur; si uero transierit ad loca partium remotarum, dabuntur inducie(8) aut() dierum quindecim, aut unius mensis, aut unius anni et (10) unius diei, secundum iam dictam (") diuersitatem distancie spaciorum [deferri] (12). anot metus tool idenimon muitos meib muxilong stue abdoul fou endoib aq olar staboq (XCII. ni soils (") solos ont ilonas incitauimon sa mulaibni izol Si de furto accusatus primo vel secundo die iuridico non (13) apparuerit (14). (Sk. L. VII. 11). Accusatus de furto si compareat (15) primo die iuridico vel se-II. Cap.111. cundo et pro se offerat per iurisiurandi religionem defensionem uirorum XIIcim, quos actor (16) uoluerit de tota prouincia nominare, oportebit (1) actorem (18) iuri (19) acquiescere nominationis, et cum XII uiri (¹) A. om. eius. Mideast C () Saaledes i H. L.; i hoffr. inficiens. (3) Tamen H. (Si H. (") Advenerit A. () Excusatus A. () A. om. sibi. (11) See ovenfor VII. 4. (1) H. L. om. deferri. (13) H. om. non. (14) Comparuerit L. (1) Saaledes i H. L.; i 5bffr. comparere at, i A. ftaaer comparere aut. mo(16) Saaledes i A. H. L.; i hosfr. auctor. (3) Saaledes i B. L.; i Sbffr. staaer debun-(1) Oportet A. tur iudicio. () H. & L. om. aut. (18) Saaledes i A. H. L.; i hoffr. actorem. (19) Jure A. (10) At H. D SC 12* Lib. VII. c. 8. fuerint nominati, licebit reo, tantum tres uiros inimicicie causa sibi suspectos () recusare de XII nominatis; in eorum (3) locum (3) actor (¹) statim alios tres nominabit, quo facto uel eodem die, si omnes presentes fuerint et in hoc omnes consenserint, uel proximo die iuridico nominati (5) ab iniuncto negocio se absoluent (), et si omnes iurauerint, et (8) accusati consequenter innocentia comparebit; sin autem uel unus iurare noluerit, reus habebitur pro conuincto(), nisi candentis ferri iudicio se committit (10); in quo casu tamen non debet actoris (1) exigi iuramentum (12), sicut exigeretur, si statim ab exordio ferri iudicio consensisset. Quando uero ad sequentem diem iuridicum nominatorum defensio prorogatur, si statuto die tantum tres uiros nominatorum numero deesse contingat, uniuscuiusque trium (13), duorum testimonio de numero nominatorum, reus absentiam excusabit (14), et tunc actor (15) alios in locum absentium nominabit; licet autem reus prius consenserit, si (16) tribus diebus uel duobus ante prefixum diem nominationi renuntiet, audietur, ut actoris (") precedente iuramento per igniti ferri iudicium se defendat, quod truxiarn (18) in lingua patria (Sk. L. VII. 13) nominatur. Hec est forma iuramenti, quod candentis ferri iudicium antecedit, ut affirmet(") sub iurisiurandi religione, quod non odii causa, nec (20) lucri gratia, reo imposuerit (2) furti crimen (22), sed quia scit, () Saaledes i H. L.; i hofft. og i A. su- (1) Saaledes i A. H. L.; i hofft. auctoris. sceptos. (3) Quorum H. L. (3) Loco A. (*) Saaledes i A. H. L.; i hofft. auctor. () A. H. L. add. duodecim. (") Absoluerit A. (absoluent i hofft. er noget utydeligt skrevet, saa at n vel kunde tages for ri. () H. add. liberum. (Accusatus consequenter innocens comparebit H. Tertens et staaer her for molo etiam. (2) Convicto H. L. (1) Committat H L. (12) Nemlig den saakaldte Aasvoren Eed. (13) A. H. add. vel. (") Accusabit L., hvilken Læsemaade maaskee er at foretræffe. (1) Saaledes i A. H. L.; i heffr. auctor. (16) Se A. (1) Saaledes i A. H. L.; Sestr. har auctoris.

(18) Trygsiern A. H. (19) A. H L. add. actor. (20) Non H. vel A. (21) Saaledes i A. H. L.; i hofft. imposuerint.

(2) Saaledes i A. H. L.; i Htstr. crimine. Lib. VII. c. 8, 9. 93 eum ueraciter rem, ad minus ualentem dimidiam marcam nummorum (), sibi furti uicio subtraxisse.

up in XCIII. situsibat mason but ni aiupið Si sponte quis (2) confessus fuerit, se rem inuenisse (3), que furtiue subtracta 19 1291 ild creditur (*). B (Sk. L VII. 12). Siquis, prius quam de furto fuerit accusatus, sponte confessus VII. Cap. I. fuerit crimen suum (), uel iam accusatus, si (6) fidem fecerit ad secundam uel terciam citationem in iudicio duobus testibus et duodecim iuramentalibus, quod rem illam, que ab eo requiritur, coram ciuibus () et parochianis et omni cetu (8) populi, cui eum contingit (9) interesse, se pronunciauerit inuenisse, ut ad noticiam (10) ueri domini eius inuentio perueniret, a furti crimine se mundabit et ab actoris se peticione pariter liberabit, cum rem restituerit et duodenum exhibuerit iuramentum, quod nichil amplius habuerit uel cum ea restituere teneatur, si super inuente rei fuerit orta dissensio quantitate ("). sige at ironim orgoliumi ( () Disse Orb om Kosterne, at de i det mindste skulle være af en halv Marks Værdi, hvoraf folger, at Aasvoren Eed ikke skulde anvendes i ringere Tyvssager, findes ikke i Loven. Id() A. om. quis. (3) Saaledes i H. L.; Sbffr. og A. har invenire.

(*) Putatur A. H. L. viser tydelig, at Talen alene er om den, som har fundet en Andens Ting, og som enten førend han sagsøgtes som Tyv, eller efterat bette er ſfeet, beviser, at han paa behorig Maade har oplyst Tingen. Dette er ogsaa Lovens tydelige Indhold. () Sibi H. va homma () Loven har: a gatu stæfnæ oc kirkiustefnu oc a thingi. Beb cives forstaaes (3) Coetu A. cætu H. (Contigit H. L. (*) Saavel Overskriften, som Capitlets Be-Bymændene, jvfr. IV. 4. stemmelser, synes at tale for at de Drd: crimen suum burde udelades. Man maatte ellers antage, at Tyven, som tilstod sin Forbrydelse, førend han blev sagsøgt, funde befrie fig for al Straf, ved at tilbagegive det Stjaalne. Sammenhængen (1) Quantitatis H. (10) Joffr. staaer noti a, og A. har derfor læst noti aut, men L. og H. har rigtigt noticiam.

D onola TII Cap. x. (Sk. L. VII. 17). VII. Cap. xi (Sk. L. VII. 15. i Slutn.). 1 Begynd.). 94 Lib. VII. c. 10, 11. amym maibimib motasiou enaim (emotion me XCIV.doisin il idia (min Si coram multis furti crimen inponitur, quod nequid() probari. audientia furti quemquam accu- Siquis in iure coram () communi a sauerit, nisi furti causam fuerit prosecutus, et (3) ad () tres marcas regi et ad (5) tres marcas persoluendas obligatur (6) accusato (). s sinage utauk sal out ob muupaing siapia - ha til mobil () XCV.msi su muna nomino dirent aboub to auditess endoub oibui ni magoitatio majorat lon mebun De condempnatione furis. inis matos olisisper os da eup mellimist boup audifsinsmarul mis ni Furis condempnatio iuridicorum, non exactoris, subiacet () potestati (); pro minore autem quam (10) pro dimidia marca nummorum (Sk. L. VII. 15. furto ad ammissionem uite non debet aliquis condempnari, sed aut detruncationem membrorum, aut (") impressi faciei stigmatis adnotationem (2), in signum et memoriam deprehensionis, aut seruitutem in regis curia(13) tollerandam("), aut per uerbera castigationem condempnationis sententia comprehendet (15). Licet autem furtum committat(16) qui eciam unum denarium domino contrectat (1) inuito, pro minori tamen quam pro(1) vive nummorum furto non est quispiam uinciendus. Interdum etiam magnitudo (19) sceleris non solum in amissionem (20) () Nequit A. H. L. blev greben med Tyvekoster (Coram communi audientia er Lovens ni end en halv Mark. i ofna thingi.wo (3) A. om. et.ds (1) Notationem H. af ringere Barbi (13) Curia regis, Kongens Gaard; see iøvrigt () Dette ad mangler i Softt., men findes i om den her omtalte Hendommelse til at A. H. L. () Mangler i Hdsfr., men findes i A. H. L. () Obligabitur H. L. () Accusator A. (3) Subjaceat L. Hit fur hat (") Saaledes i A. H. L.; i hoffr. potestate. (10) Quam dimidiæ marcæ nummorum H. L. (") Brændemærke som Tyvsstraf omtaler Loven iffe; derimod viser J. 2. 11. 90, at denne Straf altid skulde anvendes paa den, der (4) Tolerandum H. dvære Træl i Kongens Gaard VI. 8. (1) Comprehendat A. Stinens (9 Saaledes i H. L.; i Sbffr. committet. (") Contrectet H. (1) A. H. L. om. pro. T (1) Ved en Skrivfejl: manitudo; i A. staaer: immanitudo. (20) Saaledes i A. H. L.; i Hoffr. ammissione. Lib. VII. c. 11, 12. 95 uite, sed in exquisitum genus dire mortis acerbam sententiam iuste dirigit condempnationis, ut uel ecclesiarum effractor, qui manus sacrilegas in res sacras extendere non ueretur, in furto sacrilegium exercendo, uel (1) sicarius (2), qui, ut possit predam et (3) spolia per latrocinia obtinere, uite non parcit (), bestiarum more, tamquam humane societatis inmemor aliene, uel incendiarius, qui consueuit turpis lucri gratia domos incendere alienas, in rota distento corpore suspendatur (), uel lapidibus obruatur, vel incendio concrematur(). Sciendum (Sk. L. VII. 21). preterea, quod furem, quem iuridici morti(") noluerunt (8) vel suspendio condempnare (9), si (10) noluerit regis exactor soluere, de iuridicorum sententia iuste, qui cepit eum, rumpet vel scindet uincula colligati, ut non possit super h hoc ab actore regio conueniri. XCVI. toque eiup obrann Gays R0.113 antastilnos ia ulicano ( thout non toism boup Je on prequani Quantum uxori iure alienare permittitur. Buy it abili (Sk. L.VII. 15). Ivs permittit, uxorem alienare rem ualentem vive denarios et ni- VII. Cap. XII. chil amplius, ignorante marito. Verum quia frequens alienatio quamuis exigue rei tandem inmensam poterit afferre iacturam et(") habundantiam (12) in penuriam commutare, licet marito, suspectam habenti uxorem suam super alienatione frequenti, in ius procedere et uxori sue omnem alienationem efficaciter prohibere, ut si postea uxor aliquid de facto presumpserit alienare, maritus possit idem, tamquam IV igiz () A. add. ut. (*) Loven taler fun om mordare: Sunefen sad synes at forudsætte, at Morderen tillige stal røve. (3) Aut A. Saaledes i A. H. L., bffr. parcis. () Loven taler blot om denne Straf - döma han i hiughl brændes. - iffe om at frencs eller (6) Concremetur L. () Morte H. (8) Noluerint L. (*) Condemnari A. (10) Saaledes i A. H. L.; i Sbfft. staaer sed. (") A. add. ad. (12) Abundantiam A. H. L VII. Cap. x111. (Sk. L. VII. 19). 96 Lib. VII. c. 12, 13. alienatum non fuerit, reuocare, licet precium, quod uxor accepit ('), refundere non cogatur. Eodem modo licet patrifamilias quod filiusfamilias uel filiafamilias de bonis suis alienauerit, non refuso precio, reuocare, licet autem qui(2) cum talibus personis lege contrahunt prohibente, quæ (3) mercantur, restituere compellantur, furti tamen infamiam () non incurrunt. Sed si rem quamlibet ab ignorantis domini presumunt mancipio uel mercenario comparare, non tantum restituere sunt cogendi, sed (3) eo () nomine de furto poterunt (") accusari. Hanlon (thom folbini msup sit houp -cbibimi obrarlos Tolonzo Bigpixoulon (") is -illos alusnio jebaise lor XCVII. tigos iup inquebaos olh etui sitnotnos mus Si quis super furto serui sui conuentus fuerit. Quando quis super furto serui sui (8) conuenitur, si confiteatur, quantum uoluerit persoluendum proponat, et, quod maior non fuerit illius furti quantitas, duodeno fidem faciat iuramento, insuperque pro suo libito uel() cedendo (10) seruum suum uirgis actoris subiciat potestati, vel xxxta denariis (") ipsins redimat uerberationem, nequaquam ad alterutrum obligatus, si compertum serui sui furtum prius indicare (12) curauerit, quam conueniretur. At si (13) diffiteatur dominus furtum serui, manum eius subiciat ferri candentis iudicio, nullo tamen precedente aduersarii iuramento, et si manus conuictus (¹) fuerit () Acceperit A. (¹) Quæ A. (3) Saaledes i II. L.; i hoffr. og í A. qui. (*) Saaledes i A. H. L.; i hoffr. infamia. () L. add. et. (*) Et H. (1) Poterint A. (3) Loven taler her ogsaa om bet Tilfælde, hvor Trællen har dræbt et anden Mand tilhørende Kreatur til en Værdi af 20 Mark eller mere; men Sunesen har undladt at omhandle denne Gjenstand, som ikke henhorende til Materien om Tyveri; see ievrigt VI. 3. () Vel ad cædendum A. H. L. (10): Cædendo. (") Loven har öræs bot, som er et andet llbtryk for den samme Bod, da der regnedes 30 Penge paa Dren. (1) Indicari conveniretur A. (13) Dette si, som mangler i Hoffr., findes i A. H. L. (1) Saaledes i H. L.; i hoffr. og i A. staaer convictum. Lib. VII. c. 13, 14. 97 ustione, quantum uoluerit persoluat dominus, et quod nichil amplius persoluere teneatur, duodenum exhibeat iuramentum. At si minus dimidia marca nummorum furti nomine requiratur, ferri iudicium, si uoluerit, euitando, poterit quod impositum est seruo suo cum (1) suis iuramentalibus denegare ad (2) minus cum duodecim, secundum quosdam () propter furti detestationem, quantumcumque modicum requiratur, secundum alios cum iuramentalibus convenientibus estimationi, ut duas horas uel minus triplici neget iuramento, atque seno, si () transcendat in aliquo actoris peticio duas horas, ne sic pro facto alieno serui sui, sicut pro proprio, grauaretur. animila motap bobob i boug XCVIII.albreaft Quid facere debeat, qui alienum seruum in furto deprehenderit. Siquis in furto seruum deprehenderit alienum, in ius deducat liga-LP 20). tum dominoque denunciet, ut occurrat (5) et oblato (6), quod debetur, fideque facta duodeno iuramento, quod() pro furto illo nihil amplius debeatur probationeque facta duobus testibus, quod in fuga constitutus commiserit furtum illud, recipiat seruum suum, sic tamen, ut uel ab actore, sicut dictum est, uerberetur vel triginta nummis uerberatio (¹) Tamen A. (*) At H. (3) Det er mærkeligt, at Sunesen ikke bestemmer sig for nogen af de to anførte Meninger om det Antal Medeedsmænd, som Subkrævedes, naar en Træl havde begaaet et Tyveri, hvis Gienstand var ringere end en halv Mark, især da Loven har en tredie Bestemmelse, som unesen slet iffe omtaler, nemlig at Trællens Herre altid ffulde gjøre sin Benægtelse med Eed selv tredie (thridia manz ed). () A. om. si. () Saaledes i H. L.; i hofft. og i A. staaer occurret. () Ablato A. () Disse Ord: quod ... testibus mangle i Höskr., men da de ikke alene findes i A. H. L. men ogsaa have Hjemmel i Lovens Ord: „oc a tyltær ed oc tviggia manna witni til thes at han war a löpstighe“, har jeg ikke taget i Betænkning at optage dem i Terten. 13 Lib. VII. c. 14, 15. redimatur. Si uero dominus uocatus noluerit aduenire, probato furto duobus testibus, seruum illum iuridici iuxta furti magnitudinem condempnabunt.

FII. Can. xv. (Sk. L. IX. 24-26 i nyere Gobb.) inoi XCIX. De iudicio candentis ferri. Gestaturus ferrum, lota manu, nichil debet contingere priusquam ferrum leuet, nec caput, nec crines, nec aliquod uestimentum, ne per tactum alicuius succi uel unguenti per fraudem pocius, quam per innocentiam (1) ferri candentis effugiat lesionem. Triplex autem ferri iudicium, quod usus recipit, inuenitur : Unum, quod in duodecim ignitis uomeribus calcandis consistit, quibus personis conueniat, qualiterque debeat exerceri, sufficienter credimus declaratum (2). Est item aliud ferri iudicium, illi soli conueniens, qui pro (3) furti crimine conuenitur, quod truaiarn (4) lingua patria nominatur ab alueolo, qui per XII cim pedum uestigia debet a baculis, quibus ferrum (5) superponitur, elongari (), quod accensum, prius prestito ab aduersario iuramento, quod asswæra eth () appellatur, sumptum a baculis (*) in ipsum alueolum nuda manu debet immittere reus ipse et inmissum, si forte resilierit uel () ceciderit, resumet iterum et proiciet (10), donec ipsum ibi contigerit contineri. Est item tercium ferri iudicium, illis gestaturis ferrum attinens, quibus predicta iudicia non incumbunt, quod ignitum sumptum(") a baculis reus ipse, donec processerit nouem uestigiis, deferre tenetur, et tunc primo a se iactare, a quo iactu ipsum lingua () Saaledes i A. H. L.; i osfr. staaer ig. norantiam. (*) See om dette Slags Jernprøve (Skra eller Skæra Lib. V. c. 15 i Slutn. (3) A. om. pro. (*) Trygsiern H.-H. L. add. in. () A. om. ferrum. () Elongari, fjernes, d. e. sættes i Afstand (af 12 Skridt). (1) Aasuoren eed H. assuer eed A. (*) Baculo A. () H. L. add. extra. (10) Proiiciat A. (") Supra tamen A. Lib. VII. c. 15. Vi 99 patria scuzsiarn (1) appellat, et si dicatur ab aduersario insufficienter uel minus legitime detulisse, probet duobus testibus, se deferendi modum legitimum obseruasse. Hoc est () autem circa quodlibet ferri iudicium obseruandum, ut nullum eorum debeat in septimana, que diem festum habeat, exerceri; duobus quidem primis diebus, in secunda uidelicet et () tercia feria (), reus in pane et aqua et uestimentis laneis ieiunabit et in quarta subibit () iudicium; hoc completo in continenti uel pedes, si uomeres calcati fuerint, uel manus, si ferrum gestatum fuerit, panno aliquo inuoluentur, cui diligenter astricto sigillum eciam apponetur, ne quid adueniat fraudulenter, quod uel possit extinguere ustionem uel auferre saltem apparentiam ustionis; hoc uelamen in pedibus vel manibus usque ad sabbatum permanebit, eodem die coram actore aduersario usque ad solis descensum post meridiem expectando, et, si nec tunc aduenerit, coram astantibus auferendum, qui statim, cum nudam manum vel pedes conspexerint, uel innocentem reum uel culpabilem () iudicabunt; et si fuerit innocens iudicatus, persoluet laboris sui precium sacerdoti; si uero culpabilis ad actorem illius mercedis solutio, iuxta ecclesie uel prouincie consuetudinem, pertinebit. Hiis de causis statutum est, ut septimana candentis ferri nullum habere debeat diem festum, ne diei festo aliqua uideatur iniuria per ieiunium uel huiusmodi() operibus irrogari. Preter hoc eciam est scien- (Sk.L. VII. 16). dum, quod in detestationem furti solum medium ferri() iudicium exerceri ualeat, non extrema duo, in illis temporibus (), in quibus debet pax ecclesiastica conseruari: a uigilia (10) uidelicet sancti Olaui(") mar- (¹) Skudsiern H. skiudtziern A. () A. om. est. (3) H. om. et. (*) Enhver af Ugens Dage kaldtes feria; ved feria secunda et tertia forstaaes Mandag og Tirsdag, f. quarta, Onsdag o. s. v. jvfr. Saml. af gl. Danske Love V. 599. () Saaledes i H. L.; i offr. staaer subicit; i A. subeat. () Inculpabilem A. () Eiusmodi A. (8) A. om. medium. Ved medium ferri jud. forstaaer Sune sen det andet af de tre, som han har omtalt, det midterste. () Nullis temporibus L. (10) Profesto A. (1) A. add. regis et. 13% FIII. Cap. 1. (Sk. L. VIII. 1). 100 Lib. VII. c. 15. Lib. VIII. c. 1. tiris (1) usque ad festum sancti michaelis et ad (2) proximum diem sequentem; ab aduentu domini usque ad octauam (3) epiphanie; a septuagesima usque post () festum pasce, et diebus rogationem, et septimana pentocostes, in quibus quoque (5) temporibus, licet super aliis causis cuncta silere debeant iuramenta, licet cuilibet, ut possit res suas iniuste (6) ablatas (7) repetere uel a fure aut latrone condicere, iuramenta prestare, ne mora diuturnior (8) detrimentum aliquod uel iacturam inferat expectancti (9). C. Quod omnes pices (10), qui reperiuntur in littore (11), usui conceduntur inuenientium, preter sturgionem et totam cetum. im lang munas Omnes pices, siue sint (12) mortui, siue uiui, sic (13) casu uersus terram apulsi, ut manus hominum non possint effugere, occupantibus conceduntur, preter sturgionem(14), qui iuri regio, a quocumque repertus fuerit, totus cedit; preter quoque cetum, de quo quicumque primo aduenerit, si pedes uenerit, fascem (15) suis sufficientem humeris, si eques (1), onus equi, si auriga, quantum currus suus trahere poterit, () Vigilia sct. Olavi, Dagen før Olsmesse, er den 28de Juli; fra denne indtil Dagen efter Michelsdag (d. 29de Sept.) skulde Kirkefreden vare; dernæst fra Advent d. e. den forste Sondag i Advent (4de Sondag for Juul) indtil den 13de Januar (octava epiphaniæ, helligtrefongersdag); fremdeles fra anden Sondag for Faste (Septuagesima) til Paaste; paa de tre Dage, som gaae forud for Christi Himmelfart (dies rogationum„Gangbage“) og endelig i hele Pindseugen. () L. om. ad. (3) Octavas A. (*) Ad octavas pasche A () Etiam A. () L. add, sibi. (") Sublatas A. (3) Saaledes i H. L.; i hofft. diuturniorum; i A. diuturnorum. () Exspectanti H. L. (1) Joffr. pices, her og i det Folgende. (1) L. add. maris. (12) Sunt L. (13) Si H. A. (1) L. add. integrum. Sturgio, Lovens styria, Stør. Ogsaa i England tilfaldt Støren Kongen, s. Fleta I. 44; De sturgione aliter observetur, quod Rex illum integrum habebit propter privilegium regale. (10) Saaledes i H. L.; i hofft. fassen; i A. sarcinam. (16) Equus A. Lib. VIII. c. 1, 2.di 101 si nauta cum naui uenerit, quantum nauis sex remorum deferre poterit, deportabit euentumque (1) rei (2) exactori regio nuntiabit. Alioquin tres ei (3) marcas nummorum persoluet, vel duodeno suam omissionem () inficiabitur iuramento. en malitias aftent CI. De rebus per mare ad terram propulsis. Vill. Cap. 11. Licet cuique rebus suis quibuslibet, per mare uentorum rabie (sk. L. VIII. 2). uel quouis infortunio propulsis ad terram, pro earumdem collectione vel quauis (5) alia dispositione adiutores quoscumque (6) uoluerit uel habere potuerit () prece uel precio aduocare, nullatenus obligato (8) ad auxilium exactoris regii declinare, ne afflicto superaddatur maior afflictio in() coacta grauis auxilii comparatione; quando uero tales res suas dominus(10) derelinquit("), desperans (12), aliquod (13) sibi super eis auxilium profuturum, per legem ad earum dominium rex(") uocatur, ut eas subito exactori suo liceat uendicare (15). Quando uero, rebus ad terram (Sk.L. VIII. 3). proiectis, earum dominus non comparet (16), inuentor earum debet euentum hominibus nuntiare, ut super rebus (") cercioratus (18) dominus, sex iuramentalibus prius de dominio (19) fide facta, rebus suis potiri libere permittatur. Si uero dominus nusquam compareat, per (') Saaledes i A. H. L; i soffr. staaer eventuque.

(3) Re A. (3) A. H. om. ei. (4) Inventionem H. () Saaledes i A. II. L.; i soffr. quamvis. () Saaledes i A. H. L.; i hoffr. staaer quocunque.

() Poterit A. (3) Obligatio exactoris ad auxilium regum declinare &c. A. () Inchoata H. A. (10) Domini H, dominis A. (1) Derelinquunt A. derelinquent H. J Hosfr. ved en Strivfejl derelinqunt. (1) Desperantes H. (18) Sibi aliquod L. (") Rerum A. (16) Vindicare H. (16) Compareat A. H. (1) H. L. add. suis. (16) Certiorare ɔ: certiorem facere, give Kundstab om, underrette, forekommer i Dig. 1.5 commodati. (XII. 6.) og l. 1. de act. empti (XIX. 1.). (1) Domino L. A. Lib. VIII. c. 2. Lib. IX. c. 1. annum et diem res recte (¹) in regii exactoris custodia seruabuntur, ut (2), si uel dominus uel ipsius heres infra (3) tempus () adueniat, res amissas secundum predictum modum, probato prius dominio (), et in eis factis utiliter restitutis sumptibus, consequatur. IX. Cap. I. (Sk. L. IX. 19.) CII. De agraria defensione et circa agros (6) sepibus faciendis. Tam communis uniuersorum quam priuata deposcit utilitas, singulorum agros tante securitatis munimine roborari, ut, que dei solius munere producunt beneficia ad utilitatem suorum peruenire ualeant dominorum; quapropter prouida constitutum dinoscitur () ratione, ut, post sementem soli visceribus (8) commendatam, diem sibi prefigant uniuscuiusque uille incole uniuersi, in quo quicumque pro parte sua agros sepire noluerit seminatos (9), unam horam (10) denariorum pro ue sua negligentia puniendus emendet ("). Itemque alius (12) prefigatur, in quo si (13) sepire noluerit, duabus horis (1) satisfacere teneatur (15). Tercioque dies tercius statuatur (16); si nec tunc paruerit ("), ad persoluere (18) marcam dimidiam obligetur; deinde si parere (19) nolens in sua perstiterit obstinatione, in ius cum sua querimonia procedentes ceteri talem a iuridicis (2) deportent sententiam, ut eis(21) inpune liceat, () Repte L. ( Et H. (3) Intra H. (*) H. L. add. illud. () Domino A. (6) A. H. add. de. () Dignoscitur H. dinoscere A. (3) Saaledes læses i H. L.; i hdskr. og A. derimod sola vice. () Seminantes A. (10) Oram H. (") Emendat A. (1) Aliis A. (13) Si mangler i Hoffr. men findes i H. L. A. (14) Oris H. (16) Tenetur A. (16) H. L. add. in quo. (1) Apparuerit A. (18) Persolvendam H. L. persolvendum A. (¹) Apparere A. (20) Judicis A. (2) Eius impuli (?) A. Lib. IX. c. 1, 2, 3. 103 per (1) subtractionem bonorum aduersariorum suorum contumaciam, utilitati communi contrariam, castigare. CIII. miche Quod ad agrorum uel pratorum dominos bona propria tueri pertinebit. IX. Cap. ee Agris (2) et pratis unius uille coniunctis alterius uille pascuis, so- (SK. L. 1. 16). lis animalibus deputatis, onus faciendarum sepium non ad pascuorum, animalium ratione (3), ne dampnum inferant (), sed ad () agrorum et pratorum dominos, ut bona tueantur propria, pertinebit. Ingmal CIV. De satione et custodia syliginis. IX. Si seratur syligine (6) totum illud terre spacium, quod ante fuit ... 20.) ordeo seminatum, sicut ante sepes sunt ab omnibus eiusdem terre possessoribus faciende. Verum tantum (7) parte aliqua totalis spacii (8) sementem (9) syliginis admittente, tantum partis illius domini eam includentibus studebunt sepibus faciendis. () Per subtractionem bonorum d. e. veb at tage Nam eller gjøre Erecution i deres Gods „oc fa til dom at taka therræ fæ“. () Stjendt Loven taler om Bymarker og Torpmarfer - liggie by markær ællær thorp markær gen andrum har dog Suannesen ved ager og pratum snarest tænkt paa de danske Ord Ager og Vang, s. Uvtryffet i Slutningen af Capitlet: agrorum & pratorum dominos. Hans Mening mer, at, naar de Marker i en By, som ere bestemte til Dyrkning, stode op til en anden Byes Fælled, der ligger til Græsning how for Kreature, saa paaligger Hegnspligten iffe Kreaturenes Ejere, men dem, som eje Agerlandet. (*) A. om. ratione. (4) Inferatur H. () Dette ad, som mangler i Hoffr. og i A. findes i H. L. () Siligine H. L. ( Tamen A. H. (8) Beb totale spacium forstaaes den hele Rugvang, og naar Sunesen bruger Ubtrykket aliqva parte sementem siliginis admittente“, er Loven langt tydeligere, ved at sige: wil annær man sa en akær almællær twa. (9) Seminentem A. Lib. IX. c. 4, 5. IX. Cap. 17. CV. Quod nulli licet sepem propriam uel alienam a custodia agrorum uel pratorum remouere, donec segetes et (1) fenum collecta sunt (2). (Sk.L.IX.17,18). Sepes fiunt agrorum uel pratorum ad arcendum animalia et fenum uel() segetes conseruandum, uerum() non licet cuiquam, donec fenum uel (5) segetes () collecta fuerit (") et ab agris omnes manipuli deportati, alienam sepem uel propriam ab agrorum uel pratorum custodia remouere). Siquis autem ante, ut in curru uel in() equo, per agrum uel pratum incedat, uel alia quauis (10) causa, alienam sepem demoliri (") presumpserit aut auferre, preter omnis dampni restitutionem duas horas nummorum pariter emendabit aut hoc (12) fecisse trino inficiabitur iuramento. Sunt et sepes, quarum demolicio uel ablatio (13) trium marcarum exigit satisfactionem, puta, quibus fundus (14) includitur et munitur edificiis deputatus (15).tor ()oniga trimes IX. Cap. v. -200 otio) molienis audingo de (longe eilotos supila CVI. niso in Quod pro furto unius manipuli fur possit ligari (16). Ex quo(1) propter annone periculum uiolatores multantur sepium, ratione suadente(18) multo sunt atrocius puniendi non uerentes rapinam na moj fr all (¹) Vel A. () Fuerint H. L. (3) Et L. ( Unde H. Lath20) (*) Et A. (6) Seges H. L. () Fuerint A. lad (8) Lovens IX. 18 tilføjer her Straf af 6 Dre og Skadeserstatning til hver den af Ejerne, som klager over, at have lidt Skade ved Gjærdets Borttagelse. ale () H. L. om. in. (10) Saaledes i H. L.; i Sofft. quamvis. (") Demolire A. (2) H. L. add. se. (13) Saaledes i H. L.; i Hoffr. ablata; í A. oblatio. (14) Fructus A. (*) (16) Deputatis A. Loven taler her om toftgard i Modsætning til utgard; And. Sunesen synes allene at have Gjærdet for Huustoften (fundus ædificiis deputatus) for Øje. (1) Saaledes i A. H. L.; i hofft. ligare. (1) Ex quo, sc. tempore; hermed betegnes udentvivl det Tidspunkt, med hvilket Markfreden tog sin Begyndelse, jvfr. IX. 12. (18) Saaledes i A. H. L.; i hoffr. suadende. Lib. IX. c. 5, 6. 105 uel furtum in ipsa anona, custodienda sepibus, exercere. Quapropter (Sk.L. IX. 15). qui de agro uel unum furatur manipulum, licet forte non ualet(¹) unum denarium, de iure comprehendi poterit et uinciri, et uinctus in ius adduci, pro reatu tali a iuridicis condempnandus, licet pro furto commisso pro () rebus aliis, quod quinque denarios non ualeat, nullus sit per (3) legis licentiam uinciendus ('). CVII. Qualiter puniantur qui animalia sua tollunt hiis (5), qui ea in agro suo uel prato comprehenderunt (6). Ad arcendum animalia, pastum affectancia (), licet sepium prosit IX. Cap. I custodia, non tamen sufficit usquequaque(), nisi custodie ipsorum animalium cura diligentior inpendatur, et idcirco, ut studeat unusquisque, animalia sua diligentius custodire, ne dampnum inferant () in (10) annona, sustentationi hominum reseruanda ("), utilitate communi persuadente, lege constat indissollubili constitutum, ut unicuique liceat animalia comprehendere, que in messe sua reperit (12) aliena, et inpune, donec dampni per ea fiat restitutio, retinere, in uiolatores huius constitutionis, pro uarietate presumptionis (13), pena quoque uaria consti- () Valeat H. L. (See VII. 11, der ligesom St. £. VII. 15, viser, at den, der havde stjaalet noget af 5 Penges Værdi, kunde bindes. Derimod har Loven paa dette Steb (IX. 15) gjort sig skyldig i den Inconseqvents, at den sætter det Stjaalnes Værdi til en Dre (30 Penge) „stial han annær cost tha ma han ey bindæ fore minnæ æn öræs mun“. (3) In H. L. (4) Legis licentia H. (') lis H. (") Comprehenderint L. (") Saaledes i A. H. L.; i osfr. staaer afflectantia.

(8) Usqueeunque H. () Inferant annonæ H. (10) a A. (1) Conservandæ H. (1) Repererit H. (13) Presumptio i Bemærkelse af Lovovertrædelse, Forbrydelse, ligesom undertiden hos de romerske Jurister, s. t. Er. Cod. Theod. de oper. publ. 1. 14 (XV. 1) og oftere i de germaniste og angelsachsiste Love, jvfr. Du Cange v. præsumptio. 14 Lib. IX. c. 6, 7. (Sk. L. IX. 1). tuta, ut, si quis animalia comprehensa (1) manu ducenti rapuerit, tres marcas nummorum, aut si a () propellente ipsa () coram se abigendo fugauerit, duas horas, aut a (4) domo comprehensoris () uel curia iam inclusa extraxerit, tres marcas eciam nummorum emendet, aut duarum horarum reatum (6) cum trino, et trium marcarum cum duodeno deneget iuramento. IX. Cap. VII. (Sk. L.IX. 2, 3), CVIII. Qualiter (7) animalia sua redimere debeat (8), et quando () preter restitutionem dampni dati teneatur (10) satisfacere et (1) quantum. Multum refert, quot animalia (12), utrum domini uoluntate an domino nesciente, in agrum uel pratum ueniant alienum, siquidem estimationi dampni dati tres marcas nummorum adiunget dominus, si gregem suum aut equicium (13) suum (14), ad minus duodecim capitibus constitutum, in agrum uel pratum cum pastore et cane dirigat alienum, vel consensu suo dampnum datum duodeno inficiabitur iuramento. Si uero casu, preter domini uoluntatem, constet (15), a tot animalibus dampnum datum, dato prius pignore, quod dimidiam marcam nummorum ualet (1), super (1) estimatione dampni dati prestanda, () Animalia comprehensa, optagne Kreature, Lovens innam; naar de fratages den, som fører dem ved Haanden, er det Haandran, som straffes med 3 Marks Bod. (") Dette a, som mangler i Hoffr., findes i H. L. (3) Ipsam A. (*) Ex A. (9) Comprehensor, Optageren, den, som har optaget Kreaturet paa sin Jord. () A. om. reatum. (7) H. L. add. dominus. (8) Debet L. () Quomodo H. A. (10) Tenetur H. L. (1) A. om. et quantum. (1) H. L. add. et. (13) Equicium bruges ogsaa af Ulpian om en Flok Heste (f. § 4 1. 12 de usu et habitat. (VII. S). Equitium svarer til stod, og grex til hiorth i St. L. IX. 2, 3. (") H. L. om. suum. (1) Constat L. (1) Valeat H. L. (1) Super estimatione &c. maa læses i Forbindelse med dato prius pignore; ber sfulde nemlig stilles Pant for, at Erstatningen af den lidte Skade skulde blive erlagt, efterat Staden var vurderet og beediget af Lib. IX. c. 7. 107 facta a duobus uel (1) tribus et probata trium hominum iuramentis, a dampnum passo dominus animalia, que dampnum intulerant, consequatur (). Si uero numerus (3) animalium minor fuerit, solius domini, si conciuis () fuerit dampnum passi, super estimatione dampni sufficiet () iuramentum (6). Si uero cum animalibus dampnum inferentibus uille alterius inhabitator fuerit, duobus sociis indigebit, ut super estimationis () dampni quantitate fidem trino faciat (8) iuramento. Eodem quoque sociorum et iuramentorum numero se defendet(), si dampnum inpresentiarum passus, se dampnum sepius ab eius animalibus conque- Si uero dominns contendat, animalia sua non in agris uel pratis quibuslibet (10), sed innoxia comprehensa ("), dampnum passus, quod ea iuste ceperit, trium hominum probet iuramentis aut animalia cum duarum horarum nummorum reddat (12) emendatione (13). Excepto primo casu (14), nichil addendum (15) estimationi, nisi accusetur dominus animalium, ea furtiue in agrum uel pratum alterius induxisse, in quo casu uel duas horas nummorum dominus addet (1) estimationi, uel trium hominum iuramentis a furti uitio se purgabit. ratur perpessum. tre Mænd; at Pantet sfulde stilles super estimatione præstanda, der siden omtales som facta, er et mindre correct Udtryk. Ogsaa i Capitlets Slutning og paa flere Steder bruges estimatio (Vurderingen) for selve Erstatningen (nichil addendum estimationi) see ogsaa IX. 8, 9. (') Et A. (3) Consequetur A. H. (3) Saaledes i H. L.; i hofft. og i A. staaer dominus. (*) Conscius A. Concivis, den, der er fra samme By, Lovens grannæ. () Sufficiat L. (") Saaledes i H. L.; i soffr. staaer iuramenti.

() Estimatione A. () Saaledes i H. L.; i hoffr. staaer faciet. () Defendat H. A. (10) Cujuslibet H. (1) Loven siger: at thæt (fæ) war takit a flot, oc ey i akrum ællær i ængum; maaffee er dette flot det islandske flöt, en Slette, og eenstydigt med Fælled, den til Græsgang udlagte Bymark. (12) Redimat H. reliberat L. (?) (eller maaffee redhibeat). (13) Emendatio det samme som emenda, Bod, jvfr. det franske amende. (") See Capitlets Begyndelse. (10) H. L. add. est. (16) Addat A. 14* Lib. IX. c. 8. IX. Cap. VIII. (Sk. L. IX. 5). CIX. Inter regem uel episcopum et alios (), inter regis et (2) episcopi uillicum et alios que sit (3) differentia et [et] que conuenientia in iure comprehendendi vel redimendi, in quantitate satisfactionis uel estimationis, prestande uel sumende. In iure comprehendendi aliena et propria redimendi animalia, et in quantitate satisfactionis vel estimationis prestande, uel sumende, inter exactorem uel uillicum regis uel episcopi (*) et quemuis alium nichil differt. At in mansione sua uel rege uel episcopo existente, si sibi () dampnum in suis agris inferatur ab animalibus scientis domini et uolentis (6), estimationi () dampni dati, propter contemptum presentis regis uel presulis () honorificentiam, in tribus marcis nummorum contemptus precium (9) adiungetur (10). Si uero casu, domino ignorante, fuerit dampnum datum, nichil preter estimationem dampni dati, trino probandam (") iuramento, licet presens, rex uel episcopus obtinebit. In hoc autem solo exactor (2) uel uillicus regis uel antistitis differt ab aliis, quod si taliter (3) sibi dampni dati ad multorum audientiam in (4) ius deferat accusationem suam (1), aut trium marca- () H. L. add. item. () Vel II. L. A. (3) Saaledes i H. L.; i soffr. og i A. staaer sua. (*) Loven nævner i det hele Capitel Erkebiskoppen istedetfor Biskoppen. (') Ibi A. L. () Videntis H. () Estimationem A. (8) Præsul: benne Benævnelse, som af Nomerne brugtes om den forste af de Saliste Præster, overførtes af de Christne paa Biskoppen, og forekommer saaledes hyppig hos Ambrosius. (") Loven bestemmer iffe paa dette Sted Bodens Størrelse men siger fun: „tha ær thokka therræ mer æn brytiæ sate &c.“ men i Capitlets Slutning nævnes Tremarksboden, ligesom hos Sunesen, der er fommet til at gjentage hvad han allerede har sagt, som det synes fordi han havde glemt at fortælle om Tyltereden, der skulde anvendes i Tilfælde af Benægtelse. (20) Adiungatur L. (1) Saaledes i H. L.; i hoffr. staaer probandum.

(1) Saaledes i H. L.; i Hoffr. og i A. staaer exacto. (13) Taliter : in præsentia regis vel episcopi.

(") Unus deferat &c. L. (16) H. L. om. suam. Lib. IX. c. 8, 9. 109 rum satisfactionem ab aduersario preter estimationem, si confessus fuerit, aut duodenum iuramentum, si negauerit consequetur (¹). CX. Quid iuris sit, si dampnum passus perimat animalia, dampnum inferentia. (Sk.L. IX. 7). Licet licite possint animalia, in alienis agris dampnum inferentia, Ca comprehendi, non tamen perimi (2), sed seruari, donec estimatione prestita liberentur; verum si quod propter talis dampni iacturam animal occidatur, post omnis dampni prestitam satisfactionem, probatam manus tercie iuramento, licet conciuis () occisoris () dominus animalis, occisor animalis (3) prestabit precium animalis occisi, probatum iustum et sufficiens tribus trium hominum iuramentis (); deinde contemptus precium, duas horas nummorum uidelicet, emendabit. Si duas horas nummorum ad minus ualens in absentia, uel quantumque parum ualens in domini presentia et aspectu, fuerit () interfectum, nec confesso interfectionem licebit in hoc casu contemptus precium diffiteri, nisi iuret occisor cum duobus sociis, occisum animal, absente domino, duas horas nummorum minime ualuisse, in quo (9) casu nichil prestabitur ratione contemptus, sed tantum precium animalis occisi, fide (10) facta trino iuramento super sufficienti precii quantitate; si uero super (") occisione accusatus, se (12) deneget occidisse, per iurisiurandi () Med dette Capitel bør jevnføres hvad Velschow derom har erindret i hans Afhandling om Broderne, i histor. Tidsskr. 1. 129 ff. (Jvfr. Wild a das Pfändungsrecht i Zeitschrift f. deutsches Recht 1. S. 230, hvor det antages, at man efter den ældste skandina. viske og germaniske Net ansaaes beføjet til at dræbe Kreaturet, hvilket i det mindste nogle angelsachsiske Love udtrykkelig erkjende. Sunesens Jttring om, at der iffe er tilladt, fan naturligviis ikke i og for sig bevise, at det tilforn har været anderledes. (3) Conscius A. A. H. L. add. fuerit. (*) Jvfr. ovenfor IX. 7. () H. L. om. animalis. () Iuramentum A. (¹) Ut A. () Fuerat L. (') Hoc A. (10) Infert de A. (1) Saaledes i H. L.; i hofft. semper. (¹) Si A. Lib. IX. c. 9. religionem aut cum duobus sociis aut cum quinque aut duodecim (1) se defendet, puta uel trino uel seno uel duodeno hominum iuramento, iuxta quantitatem precii animalis, quod dicitur interemptum, trino si (2) duarum horarum nummorum vel minus, seno, si sex horarum uel minus quantumlibet usque ad duas horas, duodeno, si sex horis ma- (Sk. L. IX. 8), ius precium opponatur. Est et casus, in quo specialitas (3) interfectionis, que gornithings werk (4) lingua patria nominatur, puta, quando sic lancea uel quouis alio instrumento nocendi ad (5) minus dimidiam marcam ualens animal perforatur, ut horrendo () per uulnus uiscera emanare cernantur, trium marcarum nummorum exigit satisfactionem, preter occisi precium animalis, de cuius iusta fidem facient quantitate Si uero huiusmodi estimationi animalis conuenientia iuramenta (). denegetur interfectio, negationi duodenum fidem (8) faciat (9) iuramen- (Sk. L. IX. 3). tum. Siquis dicat, alium furtiue suum animal occidisse, dimidiam marcam ualens, iuramentum exhibeat, quod asswæru (1) eth patria (1) Cum undecim H. cum XI. L., hvilken Læsemaade vistnok er at foretræffe, s. ovenfor IV. 8 og 12, jvfr. Diss. de usu juramenti Sect. II. 54-56. (Oversættelse i Nyt jur. Arch. XXI. 157-160). (2) Saaledes i H. L.; i soffr. staaer sed (s;) vel A. (3) Specialitas, Ejendommelighed, særegen Beskaffenhed, Tertull. Isidorus. (*) Gordnidingswerck A. A. H. add. in. Uagtet Loven selv synes at forklare Ordets Etymologie ved at sige, at man med Spyd eller andre Vaaben saaledes dræber et Kreatur, at ut wældær gor“ (b. e. Ureenligheden i Dyrets Indvolde), hvortil kommer, at ogsaa i Sudermannaloven Bygn. B. XXXIII. 2 benne Handling betegnes ved Berbet at görunda, bliver den dog tvivlsom, som Wilda bemærker i Strafrecht d. Germanen S. 568 Not. 2, naar man seer hen til de i de svenske Love forekommende Ord gorthuver og gorkætti (Gjemmested for stfaalne Kreature) der vel kunde lede til at antage, at gor har betydet Dy- Tet selv, hvilket allerede Jhre, som benviser til et gammelt britiff Ord gyrr, som stal betyde Ovæg, har været tilbøjelig til at antage (Glossar. v. gorwarghær). Kof. Anchers urigtige Forklaring i hans Udgave af Jydske Lov S. 316 af Gaard, som om det var Drab begaaet paa Kreature i anden Mands Gaard eller Enemærke, hvortil udtrykkene i 3. 2. III. 53 have forledt ham, ere iøvrigt gaaet over i Videnskabernes Selskabs Danske Ordbog, v. Gaardniding. () Vel A. (Horrende H. L. Horrendo er brugt som Adverbium; man fan i al Fald underforstaae modo. () A. om. iuramenta. (8) A. om. fidem. fidum H. (9) Faciet A. (10) Aasuoren H.assworen eedth A. Lib. VII. c. 9, 10. 111 lingua dictum est (1) appellari, et sic (2) reum ferri candentis iudicio (3) subire compellat, et si reus manus (1) conuictus apparuerit ustione, pro reatu suo iusto animalis precio duplum addat. CXI. Quod animalia comprehensa non debeant post oblatam iusticiam retineri. L.IX. Non licet eciam dampnum passo animalia comprehensa, post ob- Sk... 13). latam sibi iusticiam, retinere; postquam enim dominus in compensationem dampni dati annonam() obtulerit () exhibendo et de sufficienti compensatione suum prestiterit iuramentum, si noluerit eum dampnum passus in restitutione animalium exaudire, eiusdem uille aliquot inhabitatoribus () conuocatis, dominus protestatur () coram eis et (9) dampnum (10) passo, sibi iusticiam denegari; deinde cum testimonio conuocatorum civium in (") ius deferat querimoniam suam ad iuridicorum audientiam ibique in accusatum feratur sententia, ut aduersario suo(12) pro negata iusticia uel (13) trium marcarum offerat satisfactionem (¹), uel quod illud non egerit, duodenum exhibeat iuramentum. Item, si post iusticiam denegatam animalia moriantur, preter eorum precium iniustus detentor uel tres marcas nummorum emendet, uel iniuste detentionis (15) accusationi duodenum obiiciat iuramentum. () Dictum est, f. V. 15, hvor Sunesen allerede har anført Edens danske Benævnelse. (*) Si H. L. (3) Judicium H. L. - Loven har thrugsiarn.

(4) Manus hører til ustione. (*) Annona er Lovens korngiald, Erstatning for Sæden, som væget har ødelagt. () Obtulit A. () Inhabitantibus L. (") Protestetur H. () A. H. (10) Damno A. (") Unus deferat H. (1) A. om. suo, (13) Ut A. (+) Saaledes i A. H. L.; i soffr. staaer satisfactioni.

(1) Hvad der hos Sunesen hedder injusta detentio falder Loven ran. Lib. IX. c. 11. IX. Cap. x1. (Sk. L. IX. 4). CXII. Quod dominus teneatur redimere animalia sua. Nec (1) licet quoque domino, nolle animalia sua redimere comprehensa; nam eo nolente, comprehendens eum, ut redimat, primo die missis duobus hominibus deprecetur (2), idemque tam (3) secundo die, missis aliis duobus hominibus, quam (4) die tercio, missis (5) quoque (0) tercio nouis duobus hominibus, operetur(), eo perseueranter redimere recusante; deinde procedens in ius cum suis (8) testibus uniuersis, uniuersum rerum gestarum ordinem coram omnibus protestetur (9) talemque contra suum aduersarium latam a iuridicis reportet sentenciam, ut in nullo teneatur ei (10) de cetero de illis animalibus, quicquid de ipsis contigerit, respondere. Si uero super iniusta conprehensione uel detentione detentorem dominus instanter accuset, iuramentorum numero ("), conuenienti animalium estimationi, detentor probet, quod dominus animalia sua iuste capta redimere supersederit post predictam trinam (12) ammonicionem legitimam. Si uero deficiat in probatione, tantum animalia, si possit, uel(13), si non possit, precium eorum restituat, post damni dati prestitam (1) estimacionem, ab omni alia satisfactione propter assertionem suorum testium excusatus. (¹) Non H. (2) Deprecentur A. (3) A. om. tam. (*) Sicut et A. () A. om. missis ... tercio. () Saaledes i H. L.; i Hoffr. staaer quod. () Objectet til operetur er idem; det samme stal han gjøre den anden Dag o. s. v. (8) A. om. suis. () Saaledes i H. L.; i heffr. og 1 A. staaer detestetur. (10) Et A. (") A. add. competenti vel. (12) Ternam H. (13) A. om. vel (1) Pristinam A. possit. Lib. IX. c. 12. 113 CXIII. De tempore (), animalium custodie deputato (2). IX. Cap. XII.) Non est totus annus animalium custodie deputatus, verum illud (sk. L. IX. 11. tempus totum et (3) solum, quod a uigilia () pentecostes incoatur et in uigilia () sancti michaelis archangeli terminatur, unde alio quocumque tempore, si reperiantur in agris et pratis, non possunt animalia comprehendi, sed absque aliqua lesione depelli; quippe, si per inuia(6) et lutosa loca propulsa, uitam finierint, propellentes simul omnes omne dampnum restituent, et sue presumptionis iniuriam expiando, tres marcas prestabunt insuper satisfactionis. At si factum maluerint () (Sk. L. IX. 12). diffiteri, quemcumque super hoc dampnum passus detulerit furti reum, premisso iuramento, quod lingua patria assueru (8) eth nominatur, candentis ferri iudicium subire compellet () [et] et a conuicto per manus ustionem, præter omnis dampni restitutionem tres marcas satisfactionis (10) nomine reportabit. () H. L. add. quod. (Deputatur H. L. Det er mærkeligt, at Sunesen i dette Capitel omtaler Tiden for Markfreden fra Pintse til Michelsdag som ganske almindelig med hensyn til alle Kreature, hvorimod Loven allene nævner Stodhors og vilde Heste som dem, der i den nævnte Tid skulde holdes borte fra Andres Mark og Eng. Udentvivl er det fun en Stfødesløshed i Lovens Reraction, maaskee opstaaet derved, at det umiddelbart foregaaende Capitel taler om at ride anden Mands Hest over en Bymark, hvilken Materie Sunesen afhandler paa et andet mere passende Sted, s. VI. 2. (3) Est A. () Vigilia den Aften, som gaaer forud for en Festdag. Oprindelig betegnedes derved den foregaaende Nat, da de Christne under Forfølgelserne maatte holde Gudstjenesten paa benne Tid; den tilbragtes ogsaa senere i Bon, som Indledning til den paafolgende Feft. (0) Profesto A. () Nivosa H. () Maluerit A. (8) Aasuoren H. assuorrens eedt A. (9) Compellit H. (10) Saaledes i A. H. L.; i offr. staaer satisfactionem,

15 Lib. X. c. 1. CXIV. X. Cap 1. De nemorum defensione. (Sk. L. X. 1). Ne (1) siluis suis domini, cotidianis usibus ualde necessariis, defraudentur, iuris censura prohibet, alienum nemus succidi contra domini uoluntatem, in(2) succidentem quantitati(3) succisionis penam constituens competentem, ut si ligna() succisa uel uno curru uel duobus uel tribus uel pluribus, donec occurrat duodenarius numerus(), deferantur, preter restitutionem lignorum duas horas nummorum domino succidens persoluat uel succisionem trino () deneget iuramento. Si uero XII cim currus() uel plures lignorum fuerint succisorum, et ligna(*) restituat (9) et tres marcas prestet nomine satisfactionis, uel accusa- (Sk. L. X. 2) tioni (10) duodenum (") obiciat iuramentum. At si reum in ipsa succisione dominus deprehendat, de sex horarum emendatione prestanda pignus ab eo suscipiat, ne conuentus ex postfacto se diffiteri ualeat debitorem. Non dato pignore, si(12) oblatam satisfactionem exactus (13) uoluerit diffiteri, trinum ei (14) sufficiet iuramentum. Si nichil secum ad inpignorandum (15) habeat deprehensus, ad uillam proximam pro- () Saaledes i H. L.; i Hoffr. staaer de. Det er klart, at Afskriveren uden at agte paa Meningen har udfyldt den aabne Plads til det røde Begyndelsesbogstav, ved at gjentage det D. som findes i Overskriften. (2) Saaledes i A. H. L.; i osfr. staaer ut. (3) Quantitate A. () Ved en Skrivfejl i höstt. lingua. () H. L. om. numerus. (6) Terno H. () Om den, der saaledes hugger og bortfører 12 Las Brænde af anden Mands Skov, figer St. 2. X. 1„at han gör wedkast“ d. e. at han gjør Brændestabel, jvf. Upl. L. Manh. B. VI. 1: ligger wipakastar i garpi falder a man &c. Bald. Sjell. () 2. II. 42 falder dette Elags Skovhugst withscor: Thæt kalle wi withscor, at man hoggær i annærs manz scogh oc resær with scofn tolf las; jvfr. Orbotemaal Cap. 15. Hoffr. linna. (9) Restituet A. (10) Accusationem A. () Ved en Skrivfejl staaer i Hosfr. duodenunum.

(13) Saaledes i A. H. L.; i Sosfr. staaer sed. (13) Exactus betyder den Tiltalte, ligesom ovenfor conventus. (14) A om. ei. (1) Saaledes i A. H. L.; i osfr. staaer inpinguerandum. Lib. X. c. 1, 2. 115 fectus cum domino succisi (1) nemoris procuret ei uel pignus uel fideiussorem, ut oblate (2) fidem habeat satisfactioni. Eo uero neutrum procurante, ibidem dominus protestetur, omnem sibi iusticiam denegari, et, cum uoluerit, istam iniuriam in sollempnis () deducat querimoniam accercionis (), ut trium marcarum obtineat satisfactionem, nisi sue saluti rem preferens temporalem et affectans, in anima puniri pocius quam in pecunia, illam aduersarius accusationem duodeno presumat elidere iuramento. Eodem dominus utatur remedio protestationis, ad uillam procedens proximam, si, cum possit, nolit succisor lignorum ei rem suam pignori () obligare, ne rem ei per uiolentiam auferendo et (6) ius sibi dicendo non ad minus aduersario, quam sibi suus aduersarius, ob illatam iniuriam obligetur. Cum (7) extractis corticibus (SL. L. X. 4). necesse sit, ueluti succise fuissent, arescentes (8) arbores deperire, de subtractione corticis et succisione arboris idem erit iuris iudicium obseruandum, ut iacture quantitati (9), iuxta capacitatem curruum estimate, predicto modo respondere pena debeat emendationis. Idem (Sk. L. X. 5). quoque obseruabitur, si ad pastum animalium alieni nemoris contra domini uoluntatem arbores succidantur, licet nullis curribus deferantur. CXV. De hiis (10), que (11) summi licite possunt ex nemore alieno. (Sk. L. X. 3). Humane societatis liberalitas quedam concedit ex nemore alieno, Cap licet domini conuenientia (12) non accedat, ut quotquot auxes (13) fran- (') Saaledes i H. L. A.; i hofft. staaer occisi.

(2) Ablate A. (3) Solenne jus H. A. add. deducere. (*) Accusationis H. L. A. Accersio er vel et usædvanligt Substantiv, men at Andr. Sunesen har brugt det i Betydningen af Anklage kan sluttes af Talemaaden; accessere aliqvem capitis. () Pignore L. A. (') Aut A. () Denne hele Sætning: Cum .. succisione arboris ftaaer i A. som Overskrift over Capitlet. (8) Crescentes H. (Quantitatis A. (10) lis H. (1) Saaledes i A. H. L.; i soffr. qui. (1) Conniventia H. L. At convenientia, som findes i Hoffr. og i A., i Middelalberens Latin bruges i samme Bemærkelse som conniventia, sees af flere hos Du Cange anførte Erempler. (13) Axes H. L. A. 15* Lib. X. c. 2. Lib. XI. c. 2. guntur in curribus per (1) nemus transeuntium alienum, tot ex () ipso possint nemore restaurari. Siquid tamen preter ipsos auxes (3) ex lignis succisis fuerit deportatum, duarum horarum exigit emendationem uel succisum esse () de nemore alieno, tercio () negabitur iura- (Sk. L. XI. 11).mento. Licet quoque de fructu nemoris, puta, de nucibus auellanis, uel aliis, dum () transit, edere transeunti; licet quoque deferre, sed quantum pugnus uel sue capiunt chirotecæ (), pro hiis () autem, que sinu suo vel hora uestis () deportauerit, duas horas tenebitur emendare, uel factum per iurisiurandi religionem cum manu tercia diffiteri. At si curru uel equo detulerit, estimationem (10) dampni prestabit, uel factum inficiabitur iuramentis, conuenientibus estimationi. XI. Cap. 11. (Sk. L. XI. 5). Falcones (") et accipitres et quelibet aues indomite licenter accipiuntur in nemore alieno, ita tamen, ut nemus succisione aliqua non ledatur. Nidum accipitrum et falconum siquis primo repererit, quamuis in nemore alieno, si pullorum pedes innexos laqueis sic affixe- () In nemore alienum &c. A. (*) In A. (3) Axes H. L. A. (') A. om. esse. ( Terno H. triginta A. () Dum mangler i Hoffr. men findes i H. L. A. om. dum transit. Denne Læsemaade i A. er maaffee den rette, da Satningen dum transit unægtelig er overflødig og da den Omstændighed, at dum mangler i Hoffr., gjør det sandsynligt, at transit er en Fejlskrift af Afskriveren, som han har forsomt at udslette, istedetfor det strar efter folgende transeunti. (1) Saaledes H. J Hosfr. staaer: cirotere; i L. cyrotece, i A. cirotece. () lis H. () H. L. add. suæ. Ora vestis hedder i Loven: i kiltu; kilta, isl. Kiölta, er Fli gen af Klædningen, som der, hvor den opbindes, danner en Fold, hvori noget kan gjemmes, jofr. Kilting hos Snorre Oluf d. Hell. S. 143, beslægtet med vort Verb. kilte og opfilte. Det kan vel oversættes ved Kjolestjod, naar kun derved iffe tænkes paa Ordets nærværende Bemærkelse med hensyn til den nu brugelige Klæbedragt. (10) Estimationi A. (") 3A. H. begynder her den 11te Bog med det folgende Capitel om Bier; derpaa folger dette Capitel, hvis Overskrift er laant af Begyndelsesordene nemlig: „Falcones et accipitres et quelibet aues indomita licenter accipiuntur in nemore alieno“. Derimod stemmer L. overeens med vort Haandskrift. Lib. XI. c. 1. 117 rit ('), ut non possint (2), cum creuerint, auolare, siquis postea superueniens eos amouerit, duas horas, si palam factum indicauerit, emendabit; si uero celauerit (), accusari poterit furti reus. (Sk. L. XI. 1, 2). Apes (suas () auolantes siquis ad nemus persecutus fuerit alie-XI. Cap. 1. num, aut ibidem apes inuenit (6), nullius dominio (7) mancipatas, licenter eas auferat, sed absque nemoris lesione. Si uero arborem (*), ab eis occupatam (), succiderit (10), consensu domini non obtento, tres marcas nummorum prestabit nomine satisfactionis, aut factum suum (") duodeno (2) diffitebitur iuramento; equitatis autem persuadet ratio, ut obtineatur (13) uoluntas (14), sed (15) suo domino apum medietas assignetur (1); verum ad consentiendum animo suo nullatenus inclinato (17), si (18), postquam dominus uel inuentor recesserit, consignata prius arbore ab apibus occupata (19), ipse silue dominus eas sustulerit, nisi se dominum contra (20) salutem suam duobus testibus et duodeno docere () Saaledes i H. L.; i Hoffr. staaer afflixerit.

(*) Saaledes i A. H. L.; i pdffr. possit. A. om. cum creuerint. (*) H. add. atque hoc postea compertum fuerit. () Dette Capitel overstrives i A. H.: „Apes suas avolantes siquis ad nemus alienum persecutus fuerit“, (6) Suos A. () Invenerit L. (¹) Domino A. (9) Arbor H. () Occupata H. occupatum A. (10) Succiditur H. A. (") A. H. om. suum. (1) Saaledes i H. L.; i soffr. duodenum. (13) Obtineat medietatem et domino nemoris apum medietas &c. II. (") L. add. domini. (16) Si L. (1) Den her omtalte Deling af Bierne mellem Skovens og Biernes Ejere fremstiller Sunesen som en Folge af Billighed; Loven giver her en bestemt Forskrift: Fylghær man biswærmæ sinum i hæghnada skoghe annars manz, sighi til hinum ær scogh a oc baui half hwær therræ“. Forresten giver Hvitfeldts Udg. en Mening, der er noget forskjellig fra den, som følger af Haandskriftens Læsemaade. (1) I Hosfr. ved en Skrivfejl incinato, (18) Saaledes i L.; H. udelader si paa dette Sted, men anfører det nedenfor foran ipse. J Hoffr. og A. staaer sed. (19) H. add. si. (20),Per H. Veb contra salutem vil Sunesen antyde, at Skovens Ejer i dette Tilfælde gjør Eden imod bedre Vidende og ved Meneed taber Sjælens Frelse. Jvfr. hans Yttringer i IV. 12. Lib. XI. c. 1, 3. presumpserit iuramento, verus dominus, cum eas ceperit uendicare, postquam sibi sublatas uel furtiue uel uiolenter (1) seno tantummodo iuramento docuerit, obtinebit. Si silue dominus apum obiciat inuentori, quod easdem prius inuenerit, non debet audiri, nisi suam asser- (Sk.L. XI.3). cionem trino corroboret iuramento. Domum alicuius apibus ingressis alterius, eas, donec illam domum eligerent insequentis, si domus dominus se contendat earum (2) dominum, trino se probet dominum iuramento, aut eas insecutus (3) eodem numero iuramentalium de suo facere fidem dominio permittatur. Inde tamen (4) sic eas extrahat, ne (Sk. L. XI. 4). domui uel parieti officiat aliene (5). Vnius apibus super alterius apes descendentibus atque ad spiritus (6) eas confringentibus exalationem(), inferentes dampnum ad alias apportentur, easque domini simul possideant in communi; at si nequiuerint super (8) communi dominio conuenire, accusatus supra dampno, a suis apibus irrogato, si negare uoluerit dampnum datum (), se iuramentalibus tueatur, dampni conuenientibus estimationi; at confessus restituat (10) quantum uoluerit (") atque residuum iuxta quantitatem eius neget sufficientibus iuramentis IX. Cap. 111. (Sk. L. XI. 4). CXVI. De hiis (12), que (13) non possunt licite sumi uel fieri in nemore alieno. Ventorum rabie, siue alio() quouis modo, prostratam arborem siquis (15) a nemore alieno presumpserit deportare contra domini uolun- () H. add. si. (3) Illarum A. H. (3) Insequenteis A. H. (4) Cum eas sic extrahat &c. A. - H. om, tamen. (') Alieni A. (") A. om. spiritus. () Exalatione H. exalationi A. Ad spiritus exhalationem eas confringere svarer til Lovens „„bryte them til döda“. Ogsaa i XIII. 1 bruger Sunesen Udtryffet exhalatio spiritus om at opgive Aanden. (5) Supra A. () Damni H. dato A. (10) Restituet L. () Quantum voluerit er tilføjet efter A. H. L. (13) lis H. (13) Saaledes i H. L.; i hofft. qui. (1) Saaledes i H. L.; i offr. alie. (16) Si qui A. Lib. XI. c. 3, 4. 119 tatem, estimationem dampni prestabit domino conuentus (), aut negabit factum iuramentalibus estimationi. Ratione indaginis (2) facte de (Sk. L. XI. 8). nemore alieno (3), estimatione () dampni sex horarum tenebitur () satisfactionem prestare, aut per senum defensio iuramentum. CXVII. Quid iuris sit, siquis in alieno solo fossam (6) fecerit. (Sk. L. XL6,7). Extrahendi fetus uulpini gratia siquis effoderit fossam () in ne- XI. Cap. 1. more uel solo quolibet alieno, ad sex horarum tenebitur satisfactionem uel defensionem, tante pecunie competentem, nullo (8) tamen prohibito, () fetum uulpinum, in nullius (10) dominio permanentem ("), ubi res aliena non leditur, occupare. Insequenti uulpem, suis exagitatam canibus, donec in nemore uel loco quolibet alieno latibulum ingrediatur fouee (12), licet, quantum ad comprehensionem uulpis opus fuerit, eandem foueam ampliare. Sed nisi foueam illam repleuerit, si quisquam (13) in eam lapsus (1) uitam finierit, tres marcas ob dampni occasionem prestitam emendabit et omne aliud dampnum prestabit usque ad trium marcarum summam de quocumque ibi contigerit animali, aut se (1) fodisse negabit iuramentalibus, dampni conuenientibus estimationi.

(¹) Convenientem A. II. () Indago betyder Hegn, Gjerde, det samme som St. Lovs haghæ, Angelsachs. hage, det franske haye. (3) H. L. add. cum. ( Estimationi A. () Emendatio locum habet aut per &c. H. L. () Fossum A. () Fossum A. (8) Nulli H. () Prohibitum esto fætum &c. H. perhibito A. (10) Cujuscunque A. H. (1) A. H. add, dum. (12) Fouli A. (13) Quispiam A. (") Delapsus H. elapsus L. (14) Si A. Lib. XI. c. 5, 6. XI. Cap. V. (Sk. LXI. 10). CXVIII. Alieni porci, inuito domino, de nemore non pascantur alieno. Persuadet equitas naturalis, nullius inuiti bona deseruire usibus alienis, vnde nec () alieni porci admitti debent ad pastum nemoris alieni, circa nemus alienum et() agrum alienum ob eandem rationem(3) iuris eadem etiam () permanente (5) censura, quantum ad comprehensionem et redemptionem, quantum ad numerum animalium et porcorum, quantum ad scientiam et ignorantiam dominorum (6). XI Cap. VI.LT (Sk. L. XI. 12). (Sk. L. XI. 13). CXIX. De communi nemore. Vniuersis communi nemore, unicuique pro libito suo, licet uti, verum () ibi succisam arborem, nisi secum deportet succisor continuo uel consignet, licebit uolenti cuilibet deportare. At() abscisione utriusque (9) termini consignata per annum et diem expectabit proprium succisorem (10). Infra quod tempus siquis eam abstulerit, estimationem, cum eam habere non(") possit, primo(12) restituet succisori duasque horas nummorum prestabit nomine satisfactionis. Siquis in (13) asseres (") uel columpnas, uel aliam formam, com- (') Non L. () Vel H. (3) Causam A. H. A. om. juris eadem. H. add. etiam. () H. om. etiam. () Permanet H. () Sunesen henviser herved til hvad han ovenfor har anført om Markfreden i IX. 6-12 Cap. () A. add. si. (8) At abscissione &c. D. e. naar han har mærket Træet ved at afsfjære det paa begge Ender, skal han være berettiget til bette i Aar og Dag; jvfr. Sf. L. Udtryf: skæri af at badum ændum - Terminus er her brugt i en usædvanlig Bemærkelse. (2) Utrique tremuli consignata &c. A. (10) Saaledes i H. L; i hefft. staaer succisorum.

() Modo H. (in erratis corrig.). (12) Proprio L. (13) A. om. in. (1) Asseres, Lægter, Sparrer, som St. &. XI. 4 falder lightutræ. Ved columnæ forLib. XI. c. 6. Lib. XII. c. 1, 2. 121 munis nemoris ligna dolauerit. ea dominio () suo subtrahet (2) sine temporis prefinitione (3), ut nec post annum et diem alii preter consensum domini ea liceat sine furti uitio contractare (+). CXX. De aqua communi vel propria. (Sk. L. XII. 1). Omnis aqua nullo, manu facto, aggere, sed naturalibus tantum II. Cap. contenta littoribus, equitate iuris omnibus est communis, ut in ea piscari nemo de iure ualeat prohiberi ("). At in aqua (), quam ad () molendini uel piscatoris () usum iure () quis facto (10) aggere congregauit, preter eius consensum non licet alii piscationis (") officium exercere. CXXI. De communis aque piscatione. com- XII. Cap. 11 In aqua communi cuilibet piscari liceat, nulli(12) in amnem munem piscatoriam sepem (13) inmittere, nisi terram possideat adia- (Sk. L. XII.2), staaes udentvivl de Bjelker, der bruges som Støtter eller Underlag for Tverbjelferne, og som paa danst jevnlig kaldtes Suler, jvfr. Udvalg af gamle danske Domme I. 279. St. 2. bruger det omfattende Udtryf: timbri. (¹) Domino A. (3) Subjiciet H. L. Denne Læsemaade giver vistnok den rette Mening, men dog turde subtrahet være den oprindelige, saa at Sunesen ved subtrahere ligna dominio suo har tænkt sig, at den, som havde hugget Tømmeret, tilegnede sig det som sin Ejendom og unddrog det fra Fælledsbrug. () Sine temporis prefinitione, uden Tidsbestemmelse, uden Hensyn til, hvor fort eller lang Tid der er forloben. Prefinitio bruges ogsaa af Juristen Julianus, 1. 20 quando dies legat. (XXXVI. 2). (4) Contrectare H, L. () Prohibere A. () Saaledes i H. L.; i soffr. og i A. aquam. (7) Ob L. (8) Piscaturæ A, H. piscacionis L. () H. om. iure. (10) Jacto H. (") Piscationem H. & om. officium. (1) H. L. add. tamen licet. (13) Sepes piscatoria, fiskægard, en Jndhegning eller et Gjerde, som opsættes i Vandet til deri at fange Fist; deraf endnu Laregaard. 16 X11. Cap. 111. 122 Lib. XII. c. 3, 4. centem, cui sepem suam infigendo profundius supponat (1), vnde si ex una tantum parte amnis solum habeat, sepem ultra amnis medium non extendet (). Si uero terras habeat utrinque (3) fluuio accedentes, ex utraque parte fluuii sepes infixa per amnis medium extendetur. CXXII. Quod nullus a piscatione communis aque debeat (*) prohiberi. (Sk. L. Xu, 3). Incremento redundans communis aqua si terras occupet atiacentes (5), in ea nullus, eciam in occupatis terrarum spatiis, a piscatione de iure poterit cohiberi. XII.Cap. IV. (Sk. L. XII. 4). CXXIII. Quod nulli licet (6) a uigilia pentecostes usque ad festum sancti michaelis aquas (7) ad usum molendini colligere, alienis officientem pratis. Nulli licet a uigilia pentecostes donec sancti occurrat () sollempnitas michaelis, aquas sic ad usum colligere molendini, ut super terras alienas propter retentionis uiolentiam effundantur, feno et ceteris, que prouenirent, commodis suos dominos defraudantes. Si uero dominus molendini iuris parere supersederit equitati (), in ius querimonia deportata, dies a iuridicis auferendi (10) uel aperiendi portam aquarum (1) constituatur (12), ne quouis obstaculo ad cuiusquam iniuriam () Superponat H. L. (3) Extendat A. (3) Saaledes i H. L.; i Sbffr. utrumque; i A. utrunque. () Poterit cohiberi A. H. (*) D. e. Naar det Vand, som tilhører Alle - almennings watn - gaaer op over Marker og Enge, have Alle Net til at fiffe deri. (") Liceat H. (') Aquam H. (8) Occurret L. (') Equitate A. (10) Afferendi. A. (1) Porta aquarum, Stibord. (12) Dette Constituatur findes tilføjet i H. og fordres af Meningen. Lib. XII. c. 4. Lib. XIII. c. 1, 2. 123 earum transitus retardetur, cui nisi dominus molendini optemperauerit iussioni, preter estimationem dampni sex horas nummorum prestabit, nomine satisfactionis, aut seno factum inficiabitur iuramento. CXXIV. De adulterio. (Sk.L.XIII.1,2). Mechum a iure quilibet habet licentiam occidendi, quem in uno III. Cap. 1 lecto cum sua coniuge deprehenderit (), et in iure facta fide per duorum testimonium et (2) sanguinolentorum (3) culcedre (") et lintheaminis (5) exhibitionem super interfectionis huiusmodi qualitate, ob () iuste() sumptam de tanto facinore ulcionem et ab omni periculo summende uindicte et () omni prestande satisfactionis onere iuridicorum absoluet sententia peremptorem, et perempti corpus ortodoxorum priuabitur sepultura, nisi forte de reatu suo uulneratus penitentiam agat ante spiritus exalationem (9). CXXV. Quod adulterii reus candentis ferri iudicium subeat. A marito adultere reus adulterii delatus, adulter solum habet (10) XIII. Cap.13). refugium ad candentis ferri iudicium, quod lingua patria scuzst iarn (") nominat, conuolandi, quo (12) si nequierit (13) exortam infamiam abolere, (') Deprehendit A. H. (3) Vel A. (3) Consanguinolentorum H. (4) Culcidre L. culcitra H. Den sædvan lige Form er culcita eller culcitra. () Linteamen her er brugt til at betegne Lagen, Lovens ble. (Ab A. (7) lustam H. iusto A. (8) A. H. L. add. ab. () Exhalationem A. H. (10) Saaledes i H. L.; i hoffr. staaer hunc. (11) Skutziern H. scuzsjærn L. skudziern A. (12) Quod A. (13) Nequiuerit H. 16* XIII. Cap. 111. (Sk. L. XIII. 9). 124 Lib. XIII. c. 2, 3. condempnatus in exilium redeundi nullam habeat (1) de cetero facultatem, nisi [forte] passus iniuriam in tori consorte () prestande forte consenserit satisfactioni, quam (3), quadraginta marcas nummorum, secundum tamen estimationis precium (4), continentem debet (5) quoque ob criminis enormitatem, licet (6), preter solitum in priuatis, comprehendens tres marcas vel unam marcam argenti contemptus precium comitari (8). Vxori quippe (9) crimen adulterii maritus inponens, si suam muniat duobus testibus accusationem, vxorem candentis ferri iudicium subire compellet (10). Quo si queat suam innocentiam demonstrare, et (Sk.L. XIII. 10).integritate fame gaudebit et mariti consortium retinebit. Sin autem et (1) infamie respersa macula et bonis omnibus denudata, iure legis humane tam a domo (12), quam a thoro coniugis, excludatur (13), vtrique () tamen coniugum (1), quamdiu reliquus (16) superstes fuerit, noua (17) connubia contrahendi licentia denegata. Verum (18) in parte constat, huic humane legi, uelud famule(") obsequenti, uelud pedisseque (20) sequenti domine sue uestigia, per (21) diuine legis preminen- () Habebit H. L. (3) Sorte L. (11) A. om. et. (1) Saaledes i H. L.; i höstt. staaer do- (3) Saaledes i H. L.; i osfr. og i A. staaer mino. nam. (*) Det er efter den i V. 23 angivne Ansættelse, ifølge hvilken 3 Mark Penge skulde svare til 1 Mark Solv. () H. begynder en ny Sætning med Debet. (6) Loven udtrykker dette ved at sige: thætte ær thet enæ mal bonden far thre marc fore thokke. ( Comprehendendus A. (8) Addere H. Her begynder i A. H. det 3die Cap. med Overskrift: Maritus imponens uxori adulterii crimen, duobus testibus muniat. () Propriæ H. L. (10) Compellat L. (13) Excludetur B. L. (1) H. ftaaer ubique, som i Corrig. er rettet til uterque. (1) Conjugum H. L; i offr. og i A. staaer conjugium. (1) Reliquis A. (1) Non A. H. (18) A. add. si. - Den hele folgende Bemærkning om lovereensstemmelsen mel lem Kirkens og Statens Lov findes ikke i Loven. (19) Familie A. and (20) Pedissequam que A. (2) Saaledes i II. L.; i peffr. ftaaer pro. Lib. XIII. c. 3, 4, 5. 125 tiam (1) derogari, que matrimonia iubet non fori, sed poli, non curie secularis, sed ecclesie spiritualis examini (2) atque regimini subiacere, nec permittit eciam separationem thori per igniti ferri iudicium celebrari.

CXXVI. De uiolenta oppressione uirginis uel solute (3). (Sk. L. XIII. 4). Vbicumque quispiam, licet solus, uiolenter uel uirginem humilia- III Cap. iv. uerit () uel corruptam oppresserit, duplicata () quadraginta marcarum obligabitur () satisfactione, una regi pro uiolatione iusticie, alteraque pro irrogatione iniurie procuratori () persone passe iniuriam, ad opus ipsius nichillominus exhibenda (); verum si crimen inficiatus fuerit, aduersus simplicem accusationem triplicato iuramentorum duodenario se defendet (9); at aduersus accusationem, duobus uel (10) tribus innitentem, igniti tantum defensioni(") iudicii deferetur. CXXVII. Quid iuris sit, si uirgo uel soluta consenserit oppressori. Oppressori suo innupta femina consensum prestante, non ad ip-(sk. L. II. 5). sam, uerbere dignam, non(12) munere, ne lucrum capiat ex delicto, sed (') Pereminentiam H. (*) Examine atque regimine A. (3) A. H. add. fæminæ. () Violauerit A. Humiliare i Betydning af at vanære, besvangre et Fruentimmer, forekommer hos Middelalderens Skribenter, f. Du Cange. h. v. Web det følgende Udtryk: vel corruptam oppresserit synes A. Sunesen i Modsætning til Voldtægt at betegne Forførelse, hvorom Skaanske Lov iffe taler. () Duplicantia A. () Obligatione satisfaciat, una & A. () Procurator i en noget usædvanlig Betydning for tutor. (8) Ad opus &c. d. e. at Boden skal anvendes til hendes Brug, hvilket Skaanske Lov iffe omtaler, men vel Erifs Sjell. 2. II. 24 og Vald. S. £. II. 37. () Defendat A. (10) Testibus innitentem &c. A. H. L. () Defensio H. defensionem L. (12) Nec L. Lib. XIII. c. 5, 6. ad solum eius, presertim in copula maritali secundum legem proximum prouisorem (), et in eius persona iniuriam perpessum pudoris sex marcarum nummorum, uel duarum argenți satisfactio pertinebit, nisi uiginti quatuor iuramentalibus illatam sibi reus reppulerit accusa- (Sk. L. XIII. 6). tionem. Licet autem sit proximus, quem in ipsa mater (2) concepit oppressione filius, ipsi satisfactio tamen nullatenus attinebit, cum (3) nec () pater eo nomine grauaretur, et mater, filii mediante persona, (Sk. L. XIII, 1).ex reatu suo sortiri commodum uideretur (5). Ob humiliationem (6) tantum () filie naturalis, quam non est legitime pater suam esse filiam protestatus, neque pater neque agnatus quilibet, verum () habet tantum cognatus proximus accionem. XIII. Cap. VI. (Sk. L. XIII. 8). CXXVIII. De oppressione ancille. Si quis ancillam oppresserit alienam, duas horas nummorum domino prestabit nomine satisfactionis, aut reatum trino diffitebitur iuramento. Ad sex horarum satisfactionem, vel seni iuramenti defensionem, interdum illicitus attingit concubitus cum ancilla, puta, que, seruilibus exempta operibus, societatis et honoris et obsequii dignioris intuitu, assidendi domine sue officium est adepta, vnde quoque sætis () ambut lingua patria nominatur. () Ved Udtrykket provisor in copula maritali antydes Giftningsmanden, som „gift hænna waldær“, Sf. L. XIII. 5. (2) Saaledes i H. L.; i offr. og í A. matre. (3) Cum &c. Den her angivne Grund for at Faderen ikke skal give Lejermaalsbøderne til sin i Lejermaal avlede Son at Boden ikke vilde blive Faderen til Besvær“ er just ikke meget tydelig, med mindre det forudsættes, at Faderen ved at legitimere Sonnen kunde faae Naadighed over dennes Ejendom. (') Sic A. () Videatur L. () Humiliatio, Besvangrelse, see ovenfor S. 125 Not. 4. () Tamen A. H. (8) Unde A. () A. H. om. sætis. D Lib. XIV. c. 1. 127 CXXIX. De igne. Sicut ignis ob multiplicem commoditatem est necessarius, sic (1) XIV. Cap. I. ob frequens et graue periculum metuendus, vnde sicut usum eius commoditatis necessitas cotidiana deposcit (2), sic et periculi (3) metuenda calamitas ipsius custodiam diligentem (4) requirit. Igitur, ut(Ske L. XIV. 1). uitetur () periculum igne diligentius custodito, circumspecte rationabili lege dinoscitur cautum esse, ut in tribus marcis dampnum passo satisfacere teneatur, ex cuius domus igne adortum incendium, consumendo domum () alienam (), haut minus sex oris (8) nummorum ingerit detrimentum, et si domus plurium (9) concrementur, non maiorem plures, quam (10) unus, consequentur incendii satisfactionem, inter se portionibus equalibus diuidendam, quantumcumque dispar dampnum eis per incendium irrogetur. Preter hec quilibet, bonis suis per ignis (Sk. L. XIV. 2). uiolentiam spoliatus, eciam ille, de cuius domus igne primo tota combustionis iactura subsequens pullulauit, in iure prouinciali cum duobus sociis, non (1) ab eis tacto sacro libro [libro] sed utroque manum suam in manum alterius innectente, fidem iuratoriam exhibeat, se consumpta domo sua dampnum ad sex oras (12) nummorum per incen-(Sk. L. XIV. 3). dium incurrisse, et, hoc facto, pro eo feretur sentencia, ut per totam prouinciam unusquisque persoluat sibi (13) unum denarium uel unam mensuram hordii (1) vel duas auene in (15) dampni, quod accidit, com- (1) Saaledes i L. H.; i Hoffr. si. () Saaledes i H. L.; i hosfr. og i A. staaer depossit. (3) Periculorum A. () Diligenter A. () Videtur A. () Donum H. () A. add. hanc. (8) Horis L. () Saaledes i H. L.; i Sosfr. plurimum. (1) Qvamvis conseqventer incendii &c. A. (1) Saaledes i H. L.; i hoffr. si at Læsemaaden i H. L. er den rette, sees af St. 2. XIV. 2: at handtaki oc ay at bok. (12) Horas L. (13) H. L. add. vel. (1) Ordei A. L.; i Sosfr. hodii. (10) Ad A. Lib. XIV. c. 1. pensationem. Quandocumque () indeterminate (2) agitur de mensura, illa debet intelligi, que rotunditatem equalem amplectens et ortogonaliter more cateti (3) per senam pollicis latitudinem a fundo consurgens, duplo maiorem habet(") ypotenuse() altitudinem transumpsalem(), aprobatam (7) per uirgam, que habens pollicis duodenam (8) latitudinem in longitudine, ubicumque superponitur extremitate (9) fundi, qua(10) parte coniungitur cum corona per mensure medium transeundo summitate ob sua contingit directe oppositam summitatem corone, altitudi- (Sk.L. XIV, 4). nem hanc mensuram tolfmynnig (") ydeoma appellauit. quam Ad hanc collectam gratis conferre quidpiam (12) respuenti, non est prima uice res aliqua subtrahenda, sed in ius querimonia deferenda, vbi condemnabitur qui (3) unius denarii. solutioni contumaciter contradixit (14), ut ad certum diem prefixum in iure cum predicto denario xxxa persol- () Af dette vanskelige Sted har Mathematiferen Horrebow i sin Tid meddeelt Kof. Ancher folgende Oversættelse: " Naar der handles om Maal, uden at noget vist nævnes, saa bor forstaaes saadant et Maal, som fatter allevegne ligestor Nundhed og som ligesom Siden i en retvinklet Triangel reiser sig perpendiculær og fra Bunden til en Hejde af 6 Tommers Brede og har dobbelt saa stor en Hofde midt igjen nem Maalet efter hypotenusam, hvilket proves med en Stok, som har tolv Tommers Brede i sin Længde og som sættes paa det yderste af Bunden hvor man vil, og naar den ene Ende saaledes er samlet med Cirklen i Bunden, saa stal Stoffen, efterat den først gaaer igjennem Midten af Maalet, med den anden Ende netop naae den Kant af den øverste Cirkel (der slutter Maalet oven til) som er tvert over for den forrige, formedelst hvilken Hejde man i Fædrenelandets Sprog falder dette Maal en Tolfmyning.“ (*) Indeterminato H. (3) Cauti L. (*) A. H. L. add. instar. () Hypotenusæ H. () Transversalem H. L. A. () Probatam H. L. (8) Duodenum H. () Extremitati H. L. (10) Quæ H. (") Tolffmyning idioma patrium appellavit H. L. tolffminning ideoma patria appellavit A. Dette ellers ubekjendte Ord kan udentvivl udledes af det gamle mund, Haand, der ogsaa i de gamle svenske Love forekommer i Bemærkelsen af et Maal, Haandsbred (f. Schlyters Gloss. til Østgeth. L. S. 331). Man maatte derefter antage, da Sunesen siger, at det er Skjeppemaalets Højde, der har foranlediget dette Navn, at det havde tolv Haandsbreders Højte; hvorved dog møder den Vanskelighed, at han ovenfor angiver dets Hejde til 12 Tommer. (1) Saaledes i L.; i Sosfr., i A. og i H. staaer quispiam. (13) Qua A. (") Contradixerit A. Lib. XIV. c. 1. Lib. XV. c. 1. 129 uat, nisi tribus probet iuramentalibus, se prius exactum legitime non fuisse. In eiusdemque iuridicorum conuentu licentia petitori prestabitur, adiudicationis auctoritate, subtrahendi rebelli bona sua, si preelegerit () in contradictionis (2) sue contumatia perdurare, ne petitor (3) cogatur sepius ob hanc causam inaniter fatigari. Ratione dampni per (Sk. L. XV.1) incendium contingentis dispensator uel uillicus, uel quicumque domum inhabitat alienam, non tenetur ad aliquam emendationem, dummodo manu iuramentalium (4) duodena dampnum illud absque culpa sua doceat euenisse. Accusatus quispiam, quod uoluntarie domum incenderit alienam, si(sk. L. XIV. 5). firmata delatio illa non fuerit () iuramento, tribus se tuebitur iuramentalium duodenis. Si uero fuerit iuramenti munimine roborata, tantum ad candentis ferri iudicium, quod prohiciendum() est in alueolum (), admittetur, et si conuictus fuerit, ex ipsius bonis quantum facultas permittit, debet omne dampnum incendii reparari, capitali portione sua tantum ad ius regium pertinente; conuictus autem gaudebit uno die tantum induciis libertatis, post quem licite, si repertus (5) fuerit, suspendetur ("). CXXX. De uillicationis (10) officio.. (Sk. L. XV. Siquis conuenerit cum aliquo de prestando sibi officio uillicationis, ... 2). si prorsus exsequi supersederit quod promisit, pena multabitur sex (*) Contradixerit A. () Præelegerit H. Prælegere er her brugt i den usædvanlige Bemærkelse af: at foretræffe.

(3) Nec A. 19 () luramentali H. & om. duodena. () A. om. fuerit. () Proiiciendum L. A. H. M () Det er Trugsjern, see ovenfor . 98. (3) Saaledes i A. H. L.; i ostr. receptus. () Suspendatur L. (10) Dette Ord, som forekommer hos Columella og Petronius i Bemærkelsen af Landhuusholdning, Bestyrelsen af et Avlsbrug, bruges vel af Sunesen i samme Betydning, men dog med særlig Anvendelse paa Fallags. brydernes Forhold, om hvilket dette og de følgende to Capitler handle. Naar han i Begyndelsen af det folgende Capitel falder dette Forhold et „onus“, som han i 17 Lib. XV. c. 1, 2. orarum(), uel conuentionem factam seno diffitebitur iuramento. Verum ad assignatam sibi pertransiens mansionem, si res suas(2), uel in unico curru adduxerit, et si resilierit ab inceptu (3), uel tres marcas presta- (Sk. L. XV. 3) bit uel duodeno se tuebitur iuramento. In utroque tamen (1) casu, si cum rege uel pontifice talis conuentio celebretur, uel trium marcarum prestabitur satisfactio uel offeretur duodeni defensio iuramenti. XV Cap. 11. (Sk. L. XV. 6). CXXXI. De deposito (5) uillicationis. Uolens onus deponere uillicationis, si consensum (6) ad hoc domini sui non ualeat inclinare, obtinere debet, in ius cum sua querimonia proficissens (), ut dies domino suo diuidendi secum bona communia prefigatur, quem(s) dominus si noluerit obseruare, idem secundo uillicus debet a iuridicis impetrare, et si nec tunc iusticiam (9) consequatur, ad ius procedat tercio, et tunc nominabuntur uiri prudentes, quot necessarii uidebuntur, ut (10) auctoritate publica certo die diuisioni debeant interresse, attendentes, ne uillicus a domino suo contra iusticiam opprimatur, puniendo multa trium marcarum ad ius regium pertinente, si perstiterit in contumacia contradictionis post (1) diuisio- Overskriften til dette Capitel vistnok rigtigere kalder officium, har han dog neppe dermed villet antyde noget Trykkende i denne Stilling overhovedet, men kun hvorledes Bryden kunde faae. Forholdet opløst, naar det faldt ham besværligt. See iøvrigt om Brydernes Stilling Velschow i Histor. Tidsstr. I. 112-147. (¹) Horarum L. (*) Saaledes i H. L.; i hofft. og í A, sua. (3) Incepto H. L. (4) Tantum H. () Depositione H. L. At benne Læsemaade er mere correft, er flart nok, men det turde dog være, at Sunesen med Flid har valgt et andet Udtryk for at undgaae Ordet depositio, som i Kirkesproget brugtes til at betegne snart Degradation, snart Debsdagen, joft. Du Cange h. v. () Saaledes i A. H. L.; i Höstt. staaer consensu. () Proficiscens A. H. L. () Quem diem si noluerit dominus observare &c. H. A. L. add. diem. () A. om. iusticiam... et tunc. (1º) Et A. (") H. begynder her en ny Sætning: Post. Haandskriftet har derimod Punctum efter factum; imidlertid svarer Inddelingen i H. bedre til Loven, hvor det hedder: „takær bonden noket fran brytianum sidan skift ær, tha ær thet ran." Lib. XV. c. 2, 3. 131 nem factam; ex hiis, quæ (2) cesserunt uillico in diuisione, siquid dominus auferre presumat, non solum illud restituere, sed et rapine debitam multam persoluere expelletur(2); ad uniuersorum quidem(3) euidenter dinoscitur pertinere commodum, si defendatur iusticia [iusticia] et propulsentur iniurie singulorum. CXXXII. Quod uillico sufficit pro se duodenum iuramentum, si dominus eius eum pro furto accusauerit. XI. Cap. 11. (Sk. L. XV. 4). Aduersus dominum, accusantem suum uillicum in diuisione super () furtiua subtractione vel occultatione rerum, sufficit ipsi uillico duodeni defensio iuramenti. At diuisione facta, uolens rem aliquam auferre dominus ei, quem uillicum prius habuit (), si rem aliquam occultatam () asserat, ne () diuideretur, ille, qui uillicus erat, si fidem faciat duobus testibus et duodecim iuramentalibus, quod res illa sibi cesserit in diuisione, ab accusationis calumpnia (8) innocentiam liberabit. Sed licebit accusatori testes inpetere (9) super perhibiti testimonii falsitate, et uterque uel se (") duodeno tuebitur iuramento uel penam falsi testimonii tres marcas persoluit. Si uero deficiat (") accusato testium et iuramentalium predicta defensio, accusator eum candentis ferri iudicium subire compellet, si crimen, quod inposuit (2), iuramento confirmet (13). Si duorum habentium res commu- (Sk. L. XV. 5). nes (1) unus rem aliquam ad suum singulariter contendat dominium (1) Saaledes i H. L.; i soffr. qui. (3) Compelletur A. H. L. (3) Siquidem H. (4) Pro L. () Habuerit A. () Occultam A. () Non diuidetur A. (8) H. L. add. snam. () Impetere H. (10) Dette se er tilføjet efter H. L. (") Saaledes i H. L.; i hoffr. og i A. staaer deficiet accusatio. (1) Comiserit A. (13) H. L. tilføje her en Overskrift: De rerum communium specialitate, men intet Capiteltal. (1) A. om. communes. G 17* XT1 Cap. 1. (Sk. L. XVI. 1 132 Lib. XV. c. 3. Lib. XVI. c. 1. pertinere, alter e contrario communem affirmat ('), debet audiri pocius communem affirmans, si cum duodecim iuramentalibus sue fidem facia () affirmationi. Hanc quoque specialitatem omnis habet communio, quod quicumque rem communem accusetur (3) sic uel subtraxisse uel (1) occultasse uel uiolenter contractasse (5), quod eam uel eius precium restituere teneatur quanticumque (6); quod tamen dimidiam marcam excedat precii iudicetur, si negare uelit, quod inponitur sibi, sufficiat duodenarius () iuramentalium accusato; solus uero senarius, si dimidia marca minus () ipsius precium estimetur. CXXXIII. De exceptione debiti uel soluti(9). Exceptione debiti remissi, gratia liberalitatis (10), opposita creditori inpeditur (") peticio creditoris, donec (12) exceptionem, oppositam sibi, falsam duodeno probauerit iuramento. Verum exceptio soluti debiti uel per transactionem (13) sublati, cum eam debitor (1) duobus testibus et duodeno confirmauerit iuramento, petitionem omnino (1) perimet creditoris. Obligante (16) creditore (") pro solutione debiti obligatam () Affirmet H. L. affirmans A. & om. debet... . affirmans. (2) Saaledes i H. L.; i hoffr. og i A. faciet. (3) Accusaretur H. () H. om. uel occultasse. (5) Contrectasse L. H. () Quantumcunque H. A. () Duodenarius bruges her som Substantiv for Tylt, ligesom senarius for en halv Tylt (siatæ manz ed). (8) Numerus A. (') Solute A. (10) Libertatis A. (") Impedietur H. L. (12) H. add. &. (13) Translacionem L. (+) Grunden til, at det her er Debitor, som beviser sin Exceptions Nigtighed, men at det derimod i det førstnævnte Tilfælde, hvor Gjelden paastaaes at være eftergiven, er Creditor, der skal bevise Erceptionens Falsthed, maa maaskee søges deri, at Exceptio solutionis ftøtter sig paa en af Debitor foretagen Handling, hvorimod den Erception, at Gjelden er eftergiven, angaaer en Handling, som Creditor maa have foretaget sig. (1) L. om. omnino. (16) Obligato H. (1) Creditori A. Lib. XVI. c. 1, 2. 133 sibi terram alii (1) creditori, si, refuso (3) precio, petat a primo creditore dominus (3) et (1) prior (5) debitor () ypotecam ("), aduersus suum debitorem, precium offerentem, non suffragabitur uel prescriptionis exceptio () uel cessionis (9) facte cum uero domino creditori (10) secundo, sed oportet, ut ad primum terra per medium reuertatur ("). CXXXIV. Qualiter a debitore creditor (12) suum debitum consequatur. (Sk. L. XVI. 2). Debitore respuente satisfacere creditori, si, post legitime in ius XI Cap. II. querimoniam deportatam, ex concessa licentia et adiudicatione(13) iuridicorum, in sui debiti solutionem creditor bona queuis subripuerit debitori, et coram eodem conuentu iuridicorum debitor super rapine uicio reum detulerit creditorem, si conuentus totus (") affirmauerit ex adiudicationis sue auctoritate, creditorem bona, de quibus agitur, subtraxisse, ab inpugnatione debitoris creditor absoluetur. Verum in alio (15) quoque loco super hoc creditor accusatus, si duos (16) exhibeat, qui se fecisse illam asserant (1) adiudicationem et duos alios, () H. add. impignorare. (2) Saaledes i H. L. Jeffr. og i A. staaer refusi precii. (3) H. begynder en ny Sætning med Ortet: dominus.

() Etiam H. () Primus L. ( Creditor A. H. () Hypothecam H. () Exceptione A. H. () Emptionis H. L. (10) Creditore H. (") Meningen af dette Steb er, at naar Nogen ved Cession har erholdt den Jord, som er pantsat til en Anden, (primus creditor) saa fan Cessionarius (creditor secundus) iffe ved enten at have besiddet Jorden med Lavhævd eller ved at paaberaabe sig at have faaet Jorden overdraget af rette Ejer, hindre, at jo den pantsatte Jord gaaer tilbage til Gedens, saasnart Ejeren (dominus et prior debitor) forlanger at indløse den. Debitors Samtykke synes altsaa at have været nødvendigt til Transport af Pant til Brugelighed, hvilket ogsaa en Dom endnu fra Aaret 1537 synes at stadfæste (Udvalg af gamle Domme I. 46). Forst i en senere Tid antoges et andet Princip (f. Dom fra 1562, sammest. 301. (1) Per creditorem debitum debite exigaturA. (13) Saaledes i H. L.; i soffr. og i A. adiuratione.

(") Alz thingswitni hedder det i Loven. (1) Saaledes i L. H.; i hoffr. og i A. aliquo. J Loven hedder det utan thingi“. (1) Saaledes i H. L.; i osfr. duo. (1) Dette findes tilføjet i H. L. Lib. XVI. c. 3. priorum () duorum (2) assertionem suo testimonio roborantes, a uexatione liberabitur debitoris. At istorum si utrumque defuerit creditori, adiudicationem illam legitime factam a iuridicis, seno negabit debitor iuramento, ut sic et bona sua recipiat (3) et trium marcarum insuper satisfactionem, rapine uicio congruentem, nisi se creditor a rapina duodeno excusauerit iuramento. XVI. Can. 111. (Sk. L. XVI. 3) CXXXV. De precario (4). Restitutionem precarii uel iusti precii nullus casus de iure poterit inpedire. Nec () auditur (6) precium uolens restituere, nisi prius probet, et se facultatem ipsum restituendi precarium non habere, et iustam esse precii, quod offertur pro precario, quantitatem, iuramentalibus sufficientibus estimationi("), compellendus nichilominus, si umquam in suam redierit (8) potestatem, ad debitam restitutionem, priore domino ipsum, refuso precio, postulante ('). () Saaledes i H. L.; i offr. priori. (3) A. om. duorum. (3) Recipiet A. () At Sunesen iffe oversætter Lovens Laan ved commodatum, men ved precarium, har udentvivl fin Grund deri, at de danske Love ikke kjende den Jndskrænkning, som det romerske Commodatum fører med sig, at Laanet nemlig er indskrænket til en bestemt i Contracten fastsat Tid. At Su nesen skulde have tænkt paa Gejstlighedens pecariæ, saaledes som K. Ancher mener (saml. jur. Str. II. 452), forefommer mig iffe sandsynligt, da Sun ejen i saa Fald neppe allevegne havde brugt Formen precarium. () Donec A. () Audietur L. () of. Ancher (saml. Str. II. 453 Net.) antager, at Sunesen vil, at Værdien skal ansættes af Laantageren, hvorimod det er flart, at St. 2. XVI. 3 giver Udlaaneren denne Ret „oc logh ofna swa mikil sum hins æer wirdning ofna lane ær læde"; men af Sunesens Ord folger ingenlunde, at Laantageren ffal ansætte Bardien, fordi han siger, at han skal føre Beviis for, at den fulde Erstatning er udrebet, ved et saa stort Antal Medeedsmænd, som svarer til den paa Tingen satte Værdi; hvem der skal sætte Værdien, derom har han iffe talt. (") Redderit A. () A. om. postulante. Lib. XVI. c. 4, 5, 6, 7. 135 CXXXVI. De re qualibet mobili conducta uel locata. (Sk. L. XVI. 4). Deteriorationem uel amissionem conducte rei prestare non tene- (SLL) tur, probans eam, iuramentalibus sufficientibus (1) estimationi, sine (*) facto suo et negligentia (3) contigisse. CXXXVII. Quod rei, se defendentis, est, probare, quid est (4) precarium uel conductum. Licet actor () dicat precarium, reus debet audiri, si sufficienti XVI. Cap. v. numero iuramentorum probet, precio rem conductam; eodem modo, si contendat actor, rem conductam, audiendus est reus, si probet, eam liberaliter (6) et precario concessam fuisse, ut utrobique defendenti se probatio deferatur. CXXXVIII. De deposito(). (Sk. L. XVI.5) Per hoc solum se liberat depositarius a restituendi obligatione, Cap. I. si eodem infortunio se ostendat res suas et depositum amississe. CXXXIX. Si condicionaliter seruanda recipiuntur. (Sk. L. XVI. 6). Quicumque recipit () ea conditione quelibet conseruanda, ut in XF L. Cap vit. eodem, quicquid eis contigerit, ualore reddantur, que deposita halzsfæ(") (1) Conuenientibus L. H. () Saaledes i H. L.; i poftr. og i A. staaer cum. () A. add. non. () Esse L. (*) Saaledes i H. L.; i soffr. staaer auctor. () Fideliter A. () Saaledes i A. H. L.; i poffr. deposite. (*) Recipiet Hl. (") Holdsfæ H. haldzföræ A. Jvfr. det islandske hald, Bevaring, Beskærmelse, og hvad Jydske 2. II. 114 indeholder om de faakaldte Virdepenninga, see ogsaa Retshist. S 146. D XIII. Cap. 1. 136 Lib. XVI. c. 2. Lib. XVII. c. 2. lingua patria nominantur(1), facta conditio irrefragabiliter est tenenda(3), ut nullatenus in restitutione, quecumque restituantur, in conuentione At si deposiprima facta depositorum bonorum estimatio minuatur. tarius predictam (3) neget conditionem, audiendus est, si negationem suam duodeno corroborauerit () iuramento. CXL. Locati et conducti (5). Cum quibusdam locare sit necessarium terras suas, quibusdam conducere alienas, ne uel conductor opprimatur per potentiam locatoris, uel locator circumueniatur uersutia conductoris, per certam legum diffinitionem expedit, utrumque ab alterius iniuria refrenare (). Contractus igitur conductionis et locationis solo consensu contrahentium celebratur (), sed inpune rescinditur, donec, iuxta consuetudinem aprobatam, percussione manus unius in manum alterius roboretur. tractus conductionis tantum annuus esse solet, ut sicut singulis annis noua prestatur pensio et (8) annis singulis noua conductio celebretur ; (Sk. L.XVII. 3) dies assumptionis beate () uirginis (1) prefixus est celebrationi pariter Con- () Saaledes i H. L.; i sestr. og i A. nominatur.

(*) Servanda A. (3) Saaledes i H. L.; i soffr. staaer preditam.

(4) Corroboret H. L. () uagtet Overskriftens Almindelighed, handler Sunesen dog, ligesom Loven, allene om Fæsteforholdet i dette Capitel. En alminbelig Negel om Leje findes ovenfor XVI. 4. (6) Reservari A. (1) Celebretur A. (3) Ita H. () A. add. Marie. (10) Marias Himmelfart, vor Frue-Dag, d. 15 August. Loven falder den förræ Mariæmissu i modsætning til Marias Fødselsfest der indtræffer senere, nemlig den 8de September. Sunesen bemærker strar efter, at denne Dag, paa hvilken Fæstecontracten sfulde indgaaes og Afgifterne udredes, ogsaa var den rette Opsigelsestid. Jøvrigt fees af Ostersens Glossarium voc. Fardag, at Mange paa hans Tid ved den første Marie-Messe forstode Kyndelmesse, (d. 2den Febr.) da denne tillige var Marias Renselsesfest. Ostersen bemærker, at denne Mening umulig kunde være rigtig, da baade Sunes en udtryffelig nævner Marias Himmelfart og Loven paalægger Bonden, som allerede er opsagt, at saae Rugsæd, hvilken forst lægges om Efter- D Lib. XVII. c. 1, 2. 137 et solutioni, ut suum commodum in piscationis nundinis ex soluta pecunia locator ualeat procurare (), Idem dies deputatus eciam est renuntiationi, si colonus conductionis sue () continuare recusauerit per sequentis anni spacium habitationem. CXLI. Non licet colono separare (3). (Sk. L. XVII.21. Non licet colono, conductionis relinquere mansionem, donec anno XII. Cap. I finito quinto die post septimanam pasche () tempus aduenerit recedendi (); sex horas (), si prius recesserit, emendabit et nichilominus, ut omnes () debite prestentur opere ()usque ad() prefixum terminum, procurabit, uel, si penam uitare uoluerit sex horarum (10), se contra locatoris sui licentiam recessisse, seno diffitebitur iuramento. Conduc-(sk L. XVII. 3). tionis adueniente termino, colonus secum non deferet (1) domus (12) suas a conductionis (13) successore, iuxta prudentium uirorum estimaaaret og i det han tillige bemærker, at det i Sjelland i nogle Aar var blevet alminbeligt, paa Grund af Christian d. 3dies Cold. Rec. Art. 42 at ansee. St. Hansdag for den rette Opsigelsestid og Philips og Jacobs Dag (Volvermisse) for Fardag, yttrer han, at det var Manges Duske, at „man herom maatte erlange den hoje Øvrigheds rette Mening og Lovens rettere eller bedre Forklaring.“ () Sunesen bemærker her, at Fæsteafgiften skal betales den 15de August, for at Jorddrotten kan benytte Pengene ved Fistemarfederne. Disse holdtes nemlig i Skaane, i det mindste i det 14de Aarhundrede fra St. Jacobs Dag, d. 25de Julii, til Mortensbag, den 11te November, see Heriug Christophers Privilegium for Stralsund af 1319, i Lappenbergs Udgave af Sartorius 's Geschichte der Hanse, 11, 302. () A. om. sue... recusaverit. (3) Denne Overskrift mangler i L. (*) Tilføjet af A. H. L. () Fardag, der her fastsættes til den femte Dag efter Paasfeugen, var saaledes, ligesom Paasten selv, iffe bunden til en bestemt Dag i Aaret. Loven har ingen Bestemmelse om Fardag. ( Oras H. () H. om. omnes. () Da Sunesen her bruger Übtryffet opera debitæ om den samme Gjenstand, som Loven falder innu, kan man neppe med Lun del (Afhandling om Hoveriet i Skaane, Histor. Tidsstr. V. 173) nægte, at der ved innu forstaaes Hoveri, see ogsaa Udvalg af gamle Domme I. 188-189. (*) Tilføjet af A. H. L. (10) Orarum H. (1) Deferat A. (12) Domos L. H. (13) Saaledes i A. H. L.; i hoffr. ductionis. 18 D Lib. XVII. c. 2. tionem () precium pro suis domibus recepturus, hoc ordine persoluendum, ut circa medium quadragesime (2) successori medietatem precii persoluenti pro parte dimidia domus pariter assignentur, et post paschalem ebdomadam die quinto et residuam medietatem precii persoluat accedens et residuam (3) medietatem domorum liberam dimittat recedens. At si nullus ei successerit in conductione, quicumque conductionis terram coluerit, ad eum precii domorum solutio pertinebit, licet sit dominus, qui locauit, aut dabit() colono domos suas licentiam deferendi. Inhumanum esset enim et iniquum, eum et(5) suis domibus et domorum precio defraudari. Si colonus duos testes (6) habeat super conductionis contractu, percussione manuum confirmato, non licebit a conuentione recedere locatori. Et () quia tantum annua debet esse conductio, non potest eciam ultra unum annum huiusmodi una conductionis probatio prorogari. Si se duo contendant (8) ab eodem pariter conduxisse, in conductionis mansione residenti semper est probatio deferenda; at si neuter ingressus fuerit mansionem, cui testi- (Sk. L. XVII. 2).monium locator () perhibuerit, audietur. Qui conduxit, si prius uoluerit resilire, quam conductionis fuerit ingressus mansionem, duas [horas] horas tenebitur emendare, aut contractum trino diffitebitur iuramento. Si colonum (10), a conductionis mansione(") uolentem recedere, locator asserat conduxisse, seno colonus liberabitur iuramento (12). () Saaledes i A. H. L.; i soffr. staaer estimationum.

() Quadragesima, Fasten. Hvad Sunesen her fortæller om Fæstets Tiltrædelse, hvorledes Halvdelen af Gaardens Bygninger fulde tages i Besiddelse midt i Fasten, og den anden Halvdeel den 5te Dag efter Paaste-lgen, derom findes intet i Loven, ligesaalidet som om den vigtige Bestemmelse, at den fratrædende Fæster skulde overlace Bygningen til Eftermanden efter Vurdering; Loven siger fun: tha köpa hin bus ær til far. (3) Saaledes i A. II. L. ; i hoffr. staaer residua. (*) Debet H. () Saaledes i H. L.; i Hoffr. og i A. staaer a. () Loven fordrer foruden to Bidner ogsaa Tyltereed. () Denne og den nærmest folgende Sætning savnes i Loven. (8) Contendunt A. () Perhibuerit, locator audietur A. (10) Colonus A. (") Saaledes i A. H. L.; ihosfr. staaer mansionem.

(1) Naar Fæsteren i dette Tilfælde skal befræfte sin Benægtelse med Eed selv sjette, og i Lib. XVII. c. 3, 4. CXLII. De semine coloni ('). 139 (Sk. L. XVII. 5). Naturalis exposcit equitas, ut colonus, licet conductioni renuntia-X.Cap.. uerit, possit siliginem (2) seminare, cum serendi causa constet (3) eum terram precipue conduxisse: in serendi tamen quantitate debet prouincie consuetudinem obseruare, ut tantum seminet terre () feracis siliginis, quantum permittit prouincie consuetudo; in quibusdam enim partibus nichil excipitur, in quibusdam excipiuntur uel due partes, uel medietas; in quibusdam excipitur solus fundus (5). CXLIII. De colono (). (Sk.L. XVII.4). Non licet colono, in communionem sua bona cum bonis alterius XVII. Cap. redigendo, in conductionis mansione se uillicum (7) prouisorem constituere sine licentia locatoris. Item (8) si colonus non potuerit pre-(Sk.L.XVII. 7). fixo die soluere pensionem, rursus petat et impetret (), ut sibi solutionis dies alius prefigatur, in quo si non(10) soluerit, duas horas tenebitur emendare.. Item (") si locator recusauerit statuto tempore oblatam sibi recipere pensionem, et ob hoc colonus, adueniente conductionis termino, non soluta recesserit pensione, colonus postea, quod non soluerit, accusatus, duobus testibus et duodecim iuramentalibus oblationem legittime factam probet, et nichil amplius exsoluet (12) dedet umiddelbart foregaaende med tre Mænds Eed, saa er Grunden formodentlig den, at han i højere Grad havde Formodningen imod sig, naar han allerede havde tiltraadt Gaarden, end naar dette ikke var steet. () Saaledes i A. H.; i Hoffr. colonis. Overskriften mangler aldeles i L. (3) Siligini A. (3) Constat H. (4) Terram A. (") Loven har hustoften, jofr. Bemærkningen om fundus S. 25. () Overskriften mangler i L. () H. L. add. &. (8) H. A. L. om. item. () Saaledes i H. L.; i offr. og i A. impetrat.

(10) Nec H. (") A. H. L. om. Item. (1) Exsoluat A. H. 18* XVII. Cap. F. (Sk.L XVII.8). (Sk L. XVII.8). 140 bita pensione. Lib. XVII. c. 4, 5, 6. Si uero deficiat in probatione, solutioni (') pensionis sex horas adiunget nomine satisfactionis. CXLIV. Quomodo colonus reddet pensionem (2). Recusante prorsus colono persoluere pensionem, trina querimonia super hoc in ius legitime deportata, consulendi sibi subtractionem bonorum coloni adiudicando iuridici dabunt licentiam locatori. CXLV. Si (3) dominus noluerit habere. per XVII Cap VI. Si locator, animo uexandi colonum, prefixo die a iuridicis, nolit oblatam recipere pensionem, adducat colonus ex sententia iuridicorum duos uiros uel plures, qui possint perhibere testimonium ueritati(4), in quorum conspectu (5) pensionem offerat locatori, et si (6) nolit recipere, super larem eius () uel limen () coram ipsius oculis eandem deponat (9) et sic ab omni se liberet obligatione (10). Explicit (1) liber legis scanie (12), quem dominus andreas, lundensis ecclesie archiepiscopus, suethie primas, apostolice sedis legatus, composuit ad utilitatem totius terre. ( Solutione H. solutionis A, () Overskriften mangler i L. (3) Si locator pensionem suscipere negauerit H. L. (*) Veritate A. () H. L. add. et. () A. om. si. () A. add. ponat. (3) Limen er en Forklaring af det foregaaende larem, som Sunesen formodentlig har fundet tvetydigt, da det ogsaa kunde forstones om Jldstedet; men Lovens bransten svarer til limen, Dortærskelen, eller egentlig den Steen, hvorpaa Husets Derstolper (brandar, isl.) hvile. () Deponat er tilføjet af H. L. (10) Saaledes i H. L.; i hofft. obligationi. (") Denne Slutning mangler baade i H. og L. (1) Scaniensis, posite per dominum Andream, archiepiscopum Lundensem, Suetie primatem et Apostolice sedis legatum, qui etiam conversor extitit totius Livonie ad fidem Christi et ideo apostolus apud illos nominatus est, qui sepultus in muro in capella Marthe Lunden et beatus in pluribus estimatur. A. Capitlernes Indhold. Lib. I. Cap. 1. (I.) De ventre in possessionem mittendo et que portio uxorem superstitem contingit, et cujus sit defensio, si questio oriatur de partu, an sit procreatus, an baptizatus, an parenti supervixerit. - 2. - - ||| - (II.) Quod non regeneratus baptismatis sacramento hereditatem consequi non possit. 3. (III.) De bonis auitis que portio contingat nepotes post obitum filiifamilias.

4. (IV.) Que portio contingat privignum vel privignam post obitum noverce et qualiter facienda sit divisio et qualiter hereditates compensande.

5. (V.) Quid juris sit, si bona uxoris alienata fuerint a marito. 6. (VI.) Quod aurum vice predii fungitur in divisione. 7. (VII.) 8. De trina citatione. (VIII.) Quoto juramento fidem facere debeat, qui negat totalem hereditatem vel partem. 9. (IX.) De communis consorcii lucro vel dampno. 10. (X.) Qualiter emancipatio fieri debeat, vel quid juris, si fiat. 11. (XI.) Quid juris sit, defuncto vel filiofamilias vel emancipato vel vitrico vel nouerca, quantum ad successionem. - 12. (XII.) De iniqua differentia tollenda anteriorum et posteriorum in successione matris. 13. (XIII.) Quod illi heredes potiores habeantur in defensione, qui commune aliquid dicunt, quam qui proprium allegant. Lib. II. Cap. 1. (XIV.) Qui quibus in successione preferuntur. 2. (XV.) Quid seculo renuntiantium monasterio conferri possit a sano vel egro, a transeunte ad religionem vel non transeunte. D Cap. 3. (XVI.) Quantum liceat patri nepotibus conferre, viventibus filiis et eorundem nepotum patruis. - 4. (XVII). De transeuntibus pro alimonia in alterius potestatem. Lib. III. Cap. 1. (XVIII.) Quibus prohibitum sit alienare predia sua usque ad certum tempus. - - 2. (XIX.) Utrum licet alicui predium avitum alienare, proximis inconsultis.

3. (XX.) Qualiter divisio sit inter fratres facienda. 4. (XXI.) De tutelis. 5. (XXII.) De tutela materna. 6. (XXIII.) Qualiter tutor valeat deprehendi suspectus. 7. (XXIV.) De filiis concubinarum. 8. (XXV.) Quid juris sit, si aliquis pro alio ceperit respondere. Lib. IV. Cap. 1. (XXVI.) De distributione per funiculum facienda. - - - - III - - 2. (XXVII.) Qualiter universitas, quod in loco publico factum, poterit demoliri. 3. (XXVIII.) Qualiter universitas possit impeditum tramitem ad viam publicam restaurare. 4. (XXIX.) Qualiter transitus constitui debeat provincialibus ad civitatem vel ad nemora vel ad mare. 5. (XXX.) De transitu parochianorum ad ecclesiam. 6. (XXXI.) De pena publicam viam inutilem facientis. 7. (XXXII.) Qualiter cogendi sunt consortes bonorum communium ad diuisionem faciendam. 8. (XXXIII.) Qualiter sopiri debeat controuersia super limitibus duarum villarum vel super terra, que hornome vulgariter appellatur. 9. (XXXIV.) De tempore distributionis per funiculum faciende et de pena funiculum denegantis. 10. (XXXV.) Utrum quis possit per fundum, capud videlicet, predia, membra videlicet, revocare, non obstante prescriptione, an se tueri in prediis possit quis per prescriptionem, non inscripta (inspecta) fundi dignitate. 11. (XXXVI.) De prescriptione. Cap. 12. (XXXVII.) Quid sit tempus diffinitum. - - 13. (XXXVIII.) Quid sit scotatio. 14. (XXXIX.) Quid juris sit, si quis promissionem super venditione terre noluerit adimplere, vel si quis voluerit a venditione resilire. 15. (XL.) Quid juris sit, si duorum uterque eandem terram ab eodem domino comparauerit. 16. (XLI.) Qualiter quis possit vel debeat terram suam, possessam ab alio, revocare. 17. (XLII.) Quod illi potius sit defensio deferenda, qui scotationem dicit jure perpetuo factam, quam ei, qui ypothece nomine factam asserit temporalem. Cap. 1. (XLIII.) De homicidio. 1 1 - - 2. (XLIV.) De diuisione. 3. (XLV.) De compositione. Lib. V. 4. (XLVI.) De sacramento juratorie cautionis et juramento equalitatis. 5. (XLVII.) De distributione. 6. (XLVIII.) De temporibus faciende satisfactionis. 7. (XLIX.) De homicida, qui certam non habet mansionem. 8. (L.) De homicidio, quod facit seruus. 9. (LI.) De satisfactione pro mancipio interfecto suscipienda. 10. (LII.) Quod duplo minor satisfactio prestatur pro libero, quam pro ingenuo. 11. (LIII.) Si arbor succisa quempiam occiderit. 12. (LIV.) Quid juris sit, si quis in puteum specialem alicuius vel in communem omnibus lapsus fuerit. 13. (LV.) Que sit juris distantia, utrum ferocis an mitis nature animalia, agrestia tamen sed domita, alicui vulnus sive mortem intulerint.

14. (LVI.) Si bos vel equus vel canis hominem occiderit. 15. 16. (LVII.) De occulto homicidio. (LVIII.) Quod non solum homicida, sed etiam qui comites extiterint, pecunia multentur. - 17. (LIX.) Si quis occiderit aliquem in domo propria vel in agro, vel - I I in aliquo loco in campo, ubi sibi quietis hospicium elegerit. 18. (LX.) Quid juris sit, siquis domum cuiuspiam violenter confregerit. 19. (LXI.) Qui sunt excessus, quorum auctores perpetua pace priuantur. Cap. 20. 22. (LXII.) Quod omnia mobilia delinquentis, privati pace, ad regem pertineant, vel etiam immobilia, si lese crimen imponitur majestatis. 21. (LXIII.) Que iniqua consilia quibus modis emendari debeant. (LXIV.) De verberatione et vulneratione et injuriis, aliis molestiis, que infliguntur libero homini, vel servo vel bruto alicui animali. 23. (LXV.) Quid juris sit, si liber homo ledat liberum hominem et aliquam iniuriam inferat. 24. (LXVI.) De appellatione fustis. 25. (LXVII.) Si casu quis alium vulneraverit. 26. (LXVIII.) Si plura penalia simul concurrerint. Lib. VI. Cap. 1. (LXIX.) Si liber homo seruum leserit, que satisfactio sit prestanda. 2. (LXX.) Quid juris sit, si liber homo brutum animal leserit. - - 3. (LXXI.) Si servus liberum hominem leserit, que satisfactio sit prestanda.

4. (LXXII.) Quid juris sit, si brutum animal ledat liberum vel servum vel brutum animal. 5. (LXXIII.) Qualiter libertas debeat servo dari. 6. (LXXIV.) Duplo minor pro liberti occisione, quam ingenui prestanda est satisfactio, licet patrem ingenuum habuisset. 7. (LXXV.) Casus, in quo pro occisione serui integra est prestanda satisfactio. 8. (LXXVI.) Qualiter liber homo possit fieri seruus. 9. (LXXVII.) Qualiter quis possit servo consanguineo libertatem obtinere.

10. (LXXVIII.) Qui petit aliquem in libertatem, qualiter liberum probare debeat. 11. (LXXIX.) Quod domino liceat ubique comprehendere seruum suum. 12. (LXXX.) Qui fugit a possessione seruitutis, redire debet ad domiminum, ut ibi cognoscatur de causa sua. 13. (LXXXI.) Quid juris sit, si petatur quis a possessione libertatis in seruitutem. 14. (LXXXII.) Quantum precium consequi debeat, qui seruum fugitivum reddit domino suo. 15. (LXXXIII.) Semper eundem habent dominum mancipium et bona mancipii. 16. (LXXXIV.) De jure postliminii. alfag til Lib. VII. od og bouD V Cap. 1. (LXXXV.) De furto. 2. (LXXXVI.) Si scrutinium negatum fuerit. 3. (LXXXVII.) Quid juris sit, si scrutinio facto res inuenta fuerit. 4. (LXXXVIII.) Quomodo recuperabit homo animal sibi ablatum iniuste. 5. (LXXXIX.) Si res non viva nec dum usui præparata in domo alemiterius reperitur, utpote securis sine manubrio. 6. (XC.) Si suspectum quis habet alium pro re sibi furtive sublata. -7. (XCI.) Quod citatus in jus duos mittere debet, qui testentur, eum legitima causa prepeditum. - - 8. (XCII.) Si de furto accusatus primo vel secundo die juridico non apparuerit. 9. (XCIII.) Si sponte quis confessus fuerit, se rem inuenisse, que furtive subtracta creditur.milemine arogone 3(1 611120) 10. (XCIV.) Si coram multis furti crimen inponitur, quod nequit probari.

11. (XCV.) De condempnatione furis. 12. (XCVI.) Quantum uxori jure alienare permittitur. 13. (XCVII.) Si quis super furto serui sui conuentus fuerit. 14. (XCVIII.) Quid facere debeat, qui alienum servum in furto deprehenderit.

15. (XCIX.) De judicio candentis ferri. Lib. VIII. 940 Cap. 1. (C.) Quod omnes pisces, qvi reperiuntur in littore, usui conceduntur inuenientium preter sturgionem et totam cetum. - 2. (CI.) De rebus per mare ad terram propulsis. for an ob Lib. IX. Cap. 1. (CII.) De agraria defensione et circa agros sepibus faciendis. - 2. (CIII.) Quod ad agrorum vel pratorum dominos bona propria tueri pertinebit. 3. (CIV.) De satione et custodia syliginis. pe off 4. (CV.) Quod nulli licet sepem propriam vel alienam a custodia agrorum vel pratorum remouere, donec segetes et fenum collecta sunt. 19 Cap. 5. - 6. (CVI.) Quod pro furto unius manipuli fur possit ligari. (CVII.) Qualiter puniantur qui animalia sua tollunt his, qui ea in agro suo vel prato comprehenderunt. 7. (CVIII.) Qualiter animalia sua redimere debeat et quando præter retitutionem dampni dati teneatur satisfacere et quantum. - 8. (CIX.) Inter regem vel episcopum et alios, inter regis et episcopi villicum et alios que sit differentia et que convenientia in jure comprehendi vel redimendi, in quantitate satisfactionis vel estimationis, prestande uel sumende. 1 9. (CX.) Quid juris sit, si dampnum passus perimat animalia, dampnum inferentia. 10. (CXI.) Quod animalia comprehensa non debeant post oblatam iusticiam retinere. 11. (CXII.) Quod dominus teneatur redimere animalia sua. 12. (CXIII.) De tempore animalium custodie deputato. Lib. X. Cap. 1. (CXIV.) De nemorum defensione. 2. (CXV.) De hiis, que sumi licite possunt ex nemore alieno. Cap. 2. Lib. XI. 1 3. (CXVI.) De hiis, que non possunt licite sumi uel fieri in nemore alieno. 4. (CXVII.) Quid juris sit, siquis in alieno solo fossam fecerit. 5. (CXVIII.) Alieni porci, invito domino, de nemore non pascantur alieno. 6. (CXIX.) De communi nemore. eimolost endige og i do Lib. XII. bn hou ( aldonineq Cap. 1. (CXX.) De aqua communi vel propria. - 2. (CXXI.) De communis aque piscatione. noilea (E (VID) 3. (CXXII.) Quod nullus a piscatione communis aque debeat prohiberi. Cap. 4. (CXXIII.) Quod nulli licet a vigilia pentecostes usque ad festum saneti michaelis aquas ad usum molendini colligere, alienis officientem pratis. Juolos snimue off (20) Lib. XIII. omolog a (III.1X3) L Cap. 1. (CXXIV.) De adulterio.d - - 2. (CXXV.) Quod adulterii reus candentis ferri iudicium subeat. 3. 4. (CXXVI.) De uiolenta oppressione virginis vel solute. 5. (CXXVII.) Quid juris sit, si uirgo vel soluta consenserit oppressori.

6. (CXXVIII.) De oppressione ancille. Cap. 1. (CXXIX.) De igne. Lib. XIV. Lib. XV. Cap. 1. (CXXX.) De villicationis officio. 2. (CXXXI.) De deposito villicationis. 3. (CXXXII.) Quod villico suffficit pro se duodenum juramentum, si dominus eius eum pro furto accusaverit. Lib. XVI. Cap. 1. (CXXXIII.) De exceptione debiti vel soluti. - | | 2. (CXXXIV.) Qualiter a debitore creditor suum debitum consequatur. 3. (CXXXV.) De precario. 4. (XXXVI.) De re qualibet mobili conducta vel locata. 5. (CXXXVII.) Quod rei, se defendentis, est probare, quid est precarium vel conductum. 6. (CXXXVIII.) De deposito. 7. (CXXXIX.) Si condicionaliter seruanda recipiuntnr. Lib. XVII. in boug BZX50 -usisilo zinalla orillo inibiplom mazo ba acups allsefaim and Cap. 1. (CXL.) Locati et conducti. 2. (CXLI.) Non licet colono separare. 3. (CXLII.) De semine coloni. 4. (CXLIII.) De colono. Z .di.E 5. (CXLIV.) Quomodo colonus reddet pensionem. eltog st 6. (CXLV.) Si dominus noluerit habere. 712 atul lor siniguronimo sesas log lov oggi la pia at slots of 07

  1. gio xx

% di olato aidatesilliy so Sammenlignende Udsigt over Gapitlerne i Anders Sunesens Værk og i den Skaanske Lov. Andr. Sunon. Skaanske Lov. Liber primus. Cap. 1. (i) I. 1, 2, 4, 2. (ii) 3. (iii) 4. (iv). 5. (v) 6. (vi) 7. (vii). 8. (viii) 9. (ix). 10. (x) 11. (xi). 12. (xii) - 13. (xiii) Cap. 1. (xiv) 2. (xv). 3. (xvi) 4. (xvii) Cap. 1. (xviii) - 2. (xix) 3. (xx). Liber secundus. Liber tertius. I. 3. I. 5. I. 6, 7, 22, 23, II. 3. I. 8-13, 15. II. 1. II. 2. I. 14. II. 4. I. 16. I. 17, 18. I. 19, 20, 21. Cfr. II. 7. I. 24. I. 26, 27. II. 5, 6, 8. II. 10, 11, 12. II. 9. II. 13-16. III. 1-6. III. 7. III. 9-12, 21. 19* Andr. Sunon. Cap. 4. (xxi). Skaanske Lov. III. 13. 5. (xxii). III. 14, 15. 6. (xxiii) 7. (xxiv) III. 16-20. - 8. (XXV) III. 22. Liber quartus. Cap. 1. (xxvi). 2. (xxvii). IV. 1. 3. (xxviii) IV. 2. 4. (xxix) IV. 3. 5. (xxx) IV. 4. 6. (xxxi). IV. 5. 7. (xxxii) IV. 6. 8. (xxxiii) IV. 7. 9. (xxxiv) IV. 9, 10. 10. (xxxv). IV. 11-13. 11. (xxxvi) 12. (xxxvii). IV. 15-17. 13. (xxxviii). 14. (xxxix) 15. (XL) 16. (xLi). - 17. (XLii) Liber quintus. Cap. 1. (xLiii). 2. (XLiv) IV. 14, 18. IV. 19. IV. 20. IV. 21. (c) St 3. (XLV) 4. (XLvi). 5. (XLvii). 6. (XLviii) 7. (xLix). 8. (L). 9. (Li) 10. (Lii) 11. (Liii). V. 1, 9. V. 1, 29. V. 5. V. 15, 26, 37, 27. V. 35, 36. VI. 3, 4. VI. 1. V. 31. VI. 5, 6. V. 17. Cap. 12. (Liv) 13. (Lv). 14. (Lvi). 15. (Lvii) Andr. Sunon. Skaanske Lov. V. 17. V. 19-21. V. 21, 18. V. 38. 16. (Lviii). V. 2. V. 3. 17. (Lix). V. 4. 18. (LX) 151 19. (Lxi), 20. (LXxii) 21. (Lxiii). 22. (Lxiv). 23. (LXV) 24. (Lxvi). 25. (Lxvii). 26. (Lxviii) V. 6, 7, 8, V. 6. V. 28. V, 5, 14, 32, 5, 34, 14, 10, 12, 33, 13, 11, 16. V. 14, 16, 30, 23. V. 25. | | | Liber sextus. Cap. 1. (Lxix). 2. (LXX) 3. (Lxxi). 4. (Lxxii) 5. (Lxxiii) 6. (LXXiv) VI. 1, 2. IX. 10. VI. 3. V. 22. VI. 5, 6. III. 19. . VI. 6. 7. (LXXV). VI. 8. 8. (Lxxvi). VI. 9. 9. (Lxxvii). VI. 10. 10. (Lxxviii) VI. 11. 11. (Lxxix). VI. 12. 12. (LXXX). 13. (LXXXI) 14. (Lxxxii) 15. (Lxxxiii). VI. 12. VI. 13. 16. (Lxxxiv). Andr. Sunon. Skaanske Lov. Liber septimus. Cap. 1. (Lxxxv). 2. (LXXXVI). 3. (Lxxxvii) 4. (Lxxxviii). 5. (LXXXIX). 6. (xc) 7. (xci). 8. (xcii). 9. (xciii). 10. (xciv) 11. (xcv) VII. 1, 2, 4. VII. 5, 18. VII. 6. VII. 7, 10. VII. 8, 14. VII. 9. VII. 11 i Slutn. VII. 10. VII. 11, 13. VII. 12. VII. 17. VII. 15 i Slutn. (12) i Begyndels. 12. (xcvi). 13. (xcvii). 21. VII. 15. VII. 19. 14. (xcviii) 15. (xcix) VII. 20. IX. 24-26. VII. 16. Liber octavus. (a), 9 Cap. 1. (c) 2. (ci). VIII. 1. VIII. 2. (a) h Liber nonus. (2x) 3 (z) Cap. 1. (cii) IX. 19. 2. (ciii) IX. 16. 3. (civ) IX. 20. 4. (cv). 5. (cvi). 6. (cvii). 7. (cviii) 8. (cix) 9. (ex) IX. 17, 18. IX. 15. IX. 1. IX. 2, 3. IX. 5. IX. 7, 8, 9. Andr. Sunon. Cap. 10. (exi).. - 11. (cxii) 12. (cxiii) Cap. 1. (cxiv) 2. (cxv). Liber decimus. Liber undecimus. Cap. 2*). 1 3. (cxvi) 4. (exvii). 5. (exviii). 6. (exix) Skaanske Lov. IX. 13. IX. 4. IX. 11, 12. X. 1, 2, 4, 5. X. 3. XI. 11 XI. 5. XI. 1, 2, 3, 4. XI. 14, 8. XI. 6, 7. XI. 5. XI, 12, 13. 153 Liber duodecimus. Cap. 1. (cxx). 111 2. (exxi) 3. (exxii). 4. (cxxiii). Liber decimus tertius. Cap. 1. (cxxiv). 2. (cxxv) XII. 1. XII. 2. XII. 3. XII. 4. XIII. 1, 2. XIII. 3. 3. 4. (cxxvi). 5. (cxxvii) 6. (cxxviii). Liber decimus quartus. Cap. 1. (cxxix). XIII. 9, 10. XIII. 4. XIII. 5, 6, 7. XIII. 8. XIV. 1, 2, 3, 4, 5. XV. 1.

  • ) Herved maa S. 116 Not. 11 bemærkes.

20 Andr. Sunon. Skaanske Lov. Liber decimus quintus. Cap. 1. (cxxx) XV. 2, 3. 2. (cxxxi). XV. 6. - 3. (cxxxii) XV. 4, 5. Liber decimus sextus. Cap. 1. (cxxxiii). XVI. 1. 2. (cxxxiv) XVI. 2. 3. (cxxxv) 4. (cxxxvi) 5. (cxxxvii). XVI. 3. XVI. 4. 6. (exxxviii) 7. (cxxxix) XVI. 5. XVI. 6. Liber decimus septimus. Cap. 1. (CXL). 2. (CXLi) 3. (CXLii) 4. (exLiii). 5. (CXLiv). 6. (CXLV) XVII. 3. XVII. 1, 2. XVII. 5. XVII. 4, 7, 8. XVII. 8. XVII. 8. Ordregister. A. Latinske Ord. A. Accersio 115. Actor, auctor 72. Adstruere 54. Anathemizare 50. Annona 111. Antistes 26. Apostolicus 49. Asseres 120. Audientia communis 94. Calumnia 86. C. Capitalis portio 84. Cautio juratoria 46. Certiorare 101. Civis 56. Civitas 26. Collatio 22. Columna 120. E. Elongare 44, 98. Emendatio 107. Equicium 106. Evacuare 6. Exactor (exauctor) 70. Exactus 114. Exigentia 86. lus generale 43, 82. provinciale 82. Latro 42. L. Limina Sanctorum 87. M. Malignans 42. Mansio regis 78. Mansus 25. Maritare 87. F. Factor 49. Feria 99. Fossatum 27. Fundus 25. 0. Funiculus æquitatis 25. Obtinere 59. H. P. Horrendo 110. Humiliare 125. Humiliatio 126. Particialis 47. Penalia opera 71. Peregrinatio 40. Plenarie 53. Prædium 25. Præfinitio 121. Compeditus 82. I. Comprehensor 106. Pontifex 49. Incisor 55. Concivis 107. Convenientia 115. Indago 119. Irritare 38. Conversatus 80. Iterato 59. Curia regis 94. Iuramentalis 50. D. Depositio 130. Duodena 53. Duodenarius 132. juramentorum triplicatus 51. luramentum cautionis 46. æqualitatis 46. duodenarium triplicatum 51. Juridicus, 40, 89. Juridicus dies 86. lus commune 7. Prælegere 129, Præsul 108. Præsumere 64. Præsumtio 105. Precarium 134. Precium medici 72. Procuratio 31. Procurator 125. Proditus 78. Provincia 26, 28. 89, Provincialis 26. Provisor (in copula maritali) 126, cfr. 14, 15, 18. Scrutinium 83. Terra 80. Securis malleus (Drehammer) Transversalis 10. Sella 61. [69. Sepes piscatoria 121. U. R. Specialitas 110. Universitas 25, 48. Religio 11. Responsalis 24. Rogationum dies 100. S. Sæculo renuntiare 11. Scotatio 38. Strata publica 26. Subduplicio 68. Subtractio bonorum 103. Terminus 120. T. Sturgio 100. V. Vigilia 113. Villa 74. Villicatio 129. Viriliter 10. B. Danske hos Sunesen forekommende Ord. 110, 113. A. Aldonge böndör 29. Asswæru eth 59, 85, 90, 98, Halzfæ 135. Hetwarthe man 64. Holsar 66 Hotholbönder (Othelbönder) Scuzsiarn 58, 90, 99, 123. Sætis ambut 126. S. Sal 41. F. 29. T. Folewapn 62. Hornome (Ornum) 28. Thrugd 46. Fridhlös 89. I. Tolfmynning 128. Truxiarn 92, 98. lafnæth eth 46. G. Gornithings werk 110. L. Lindabot 55. W. Walruf 52. H. Halma (thrænnæ) 34. M. Wathwa sar 65. Matban 89.


Hentet fra "https://da.wikisource.org/w/index.php?title=Samling_af_gamle_danske_Love_udgivne_med_Indledninger_og_Anmærkninger_og_tildels_Oversættelse._Bd._1,1_Lex_Scaniæ_antiqua_latine_reddita_per_Andream_Sunonis,_archiepiscopum_Lundensem&oldid=192760"